Volledig scherm
Illustratie: Job van Gelder

Schoonzoon kan fluiten naar erfenis

Dolblij was je met het huwelijk van je dochter. Maar koud na de bruiloft verandert de ideale schoonzoon plots in een onhebbelijke lomperik. Heel pijnlijk en een scheiding was het gevolg.

Het huwelijk was in gemeenschap van goederen, waardoor de ex-schoonzoon recht heeft op een deel van de erfenis. Daar gaan je zuurverdiende centen. Maar het kan anders.

12 miljard euro nagelaten

Het is een verbazingwekkend cijfer: slechts 30 procent van de Nederlanders heeft een testament. En dat terwijl er jaarlijks zo'n 12 miljard euro wordt nagelaten; genoeg om een gemiddeld sukkelend mediterraan land uit de financiële problemen te helpen.

Deze laksheid bij het regelen van de nalatenschap kan vervelende consequenties hebben. Vooral als na een scheiding de ex van je zoon of dochter aanspraak kan maken op zijn of haar erfdeel.

Gelukkig valt dat heel eenvoudig te voorkomen met een uitsluitingsclausule. In de volksmond heet dit de anti-schoonzoonclausule, die inhoudt in dat alleen je eigen kind van je erft en niet de aangetrouwde kant. Dat geldt ook na een scheiding.

Mr. Odette Paardekooper van Hekkelman Advocaten en Notarissen stelt dat een uitsluitings- of privéclausule tegenwoordig bijna standaard wordt opgenomen in een testament. "Er hangt een negatieve klank omheen, maar dat is niet terecht. Ik heb eigenlijk nooit mensen aan tafel die de clausule willen opnemen, omdat ze een hekel hebben aan hun schoonzoon of -dochter."

De overgrote meerderheid van de bestaande huwelijken is gesloten in gemeenschap van goederen. Geen mijn en dijn, alle bezittingen en schulden zijn van beiden en worden bij een scheiding in tweeën gehakt. Eventueel ook een forse erfenis. Dan is een uitsluitingsclausule toch een geruststellende maatregel voor een anticiperende ouder.

Harde en zachte variant

De manier waarop de uitsluitingsclausule wordt opgenomen in een testament kan verschillen. Er is een harde en een zachte variant vertelt Paardekooper: "Als het huwelijk niet eindigt door een scheiding, maar door overlijden van de ontvanger van de erfenis, kan de uitsluitingsclausule niet meer gelden. Dat is de zachte variant."

Als ouders dan toch nog vinden dat schoonzoon of -dochter de erfenis niet toekomt, kunnen ze in hun testament vastleggen dat de erfenis naar de kleinkinderen gaat en niet naar de partner van zoon of dochter. "Dat heet in jargon een tweetrapsmaking. Het nadeel is dat de erfbelasting hierbij hoger is. Dan geldt het hogere tarief van erven van grootouder naar kleinkind over het bedrag dat het kleinkind in handen krijgt, ook al gaat dat via zijn vader of moeder."

Over een erfenis naar partners en kinderen wordt 10 procent berekend, voor bedragen tot 118.254 euro, daarboven 20 procent. Kleinkinderen die van grootouders erven, betalen 18 en 36 procent.

Schenking

Ouders hebben ook de mogelijkheid van een schenking aan hun kinderen. Die kunnen ze als privé aanmerken, simpelweg door dat erbij te vermelden bij de bankoverschrijving. Dit geschonken bedrag gaat dan volledig naar het eigen kind en valt buiten de gemeenschap van goederen bij een scheiding.

Paardekooper: "Het toepassen van de uitsluitingsclausule past binnen een maatschappelijke ontwikkeling, Steeds meer mensen vinden het niet eerlijk dat je bij een scheiding vermogen moet delen, waaraan de partner niets heeft bijgedragen. Als je het niet samen hebt opgebouwd, of je hebt het gekregen van je familie, hoeft het niet gedeeld te worden, vinden ze."

Huwelijkse voorwaarden nuttig
Nederland is een van de weinige landen waar geërfd of geschonken vermogen automatisch binnen een huwelijkse gemeenschap van goederen valt. "Er zit al jaren een wet aan te komen die dat verandert.

Maar zolang die nog niet van kracht is, moeten ouders of kinderen zelf zorgen dat de erfenis in de familie blijft", zegt notaris mr. Odette Paardekooper.

Huwelijkse voorwaarden zijn niet alleen belangrijk om een erfenis of schenking privé te houden. Paardekooper: "Je kunt er aansprakelijkheid mee beperken voor schulden die je partner tijdens het huwelijk aangaat. Als één partner failliet gaat, heeft niemand er wat aan als de ander meegaat in dat faillissement."

Als geen testament is opgemaakt, wordt de erfenis verdeeld volgens het versterferfrecht. De echtgenoot of geregistreerd partner en de kinderen krijgen ieder een gelijk deel. De kinderen krijgen hun erfdeel pas in handen na het overlijden van de langstlevende partner. Dat is sinds 2003 geregeld bij wet, om te voorkomen dat kinderen hun erfdeel opeisen en de langstlevende partner in de problemen komt. Bijvoorbeeld omdat het erfdeel van de kinderen alleen kan worden betaald door het huis te verkopen.

Recht op investering Piet en Mien, een fictief stel, gaan tien jaar na de dood van Piets vermogende ouders scheiden. De ouders van Piet hadden een uitsluitingsclausule opgenomen in hun testament, dus de erfenis hoeft niet verdeeld te worden. Maar van de erfenis is nog maar de helft over. Als die is opgegaan aan dagelijkse dingen, vakanties en het huishouden, is die weg en krijgt Piet doorgaans alleen wat nog over is. Maar als het stel de erfenis aantoonbaar hebben gebruikt om een huis te kopen of een hypotheek af te lossen, is het geld geïnvesteerd. En Piet heeft in dit soort situaties recht op dat bedrag bij een scheiding. Ook heeft hij recht op het rendement dat zijn privé-erfenis heeft opgeleverd. Dus als het huis van Piet en Mien is verdubbeld in waarde, krijgt Piet zijn investering met winst terug. Het omgekeerde geldt ook: bij een waardevermindering krijgt Piet minder terug. De ouders van Piet hadden ook een tweetrapsmaking in hun testament opgenomen. Als Piet overlijdt voor het tot een scheiding komt, gaat het restant van zijn erfenis naar zijn kinderen. Die houden er door de hogere erfbelasting een stuk minder aan over dan als het geld via hun moeder geërfd zou worden.