Volledig scherm
Bezoekers bekijken de tentoonstelling Nova Zembla in het Rijksmuseum in Amsterdam. Foto: ANP

Museum vol voorwerpen Nova Zembla

Helse kou, scheurbuik en met z'n allen maandenlang in het donker zitten op een paar vierkante meter. Het Rijksmuseum in Amsterdam exposeert ter gelegenheid van de film 'Nova Zembla' van Reinout Oerlemans 75 echte voorwerpen van Nova Zembla die de ontberingen van Willem Barentsz en zijn bemanning voelbaar maken.

De tentoonstelling 'Nova Zembla in het Rijksmuseum' is te zien t/m 27 februari 2012. Tien barre maanden duurde het beroemde en beruchte survivalavontuur van Willem Barentsz en zijn bemanning in het poolgebied. De overlevenden werden in 1597 als helden onthaald in Amsterdam. Bemanningslid Gerrit de Veer publiceerde kort daarna zijn reisverslag.

Jan de Hond, Conservator Geschiedenis van het Rijksmuseum: "Het boek was een immens succes en werd vertaald in het Latijn, Engels, Frans, Duits en Italiaans. Het was de bestseller van de 17de eeuw. De Veers toon is nuchter, monter bijna. Toch proef je de ellende. Maar De Veer is verder een mysterie. Er is niets over hem bekend. Hij verdween spoorloos uit de geschiedenis.”

Barentsz

Drijvende kracht achter de expeditie was de doorgewinterde zeevaarder Willem Barentsz, toen waarschijnlijk tegen de 50 jaar. Ondanks twee eerdere mislukte pogingen geloofde hij heilig in een noordelijke handelsroute over zee naar China. Die route zou korter zijn en uiterst handig.

De Hollanders waren op dat moment in oorlog met de Portugezen en de Spanjaarden die de de zuidelijke vaarroute via Afrika naar 'De Oost' bezet hielden. Het verliep niet zoals gepland. Het expeditieschip raakte bij het Russische Nova Zembla beklemd in het pakijs. De mannen bouwden een winterhut, genaamd het 'Behouden Huys' om betere tijden af te wachten.

Kou

Het heroïsche verhaal raakte op den duur in de vergetelheid. Het zou nog bijna drie eeuwen duren voordat de overblijfselen van de tocht teruggevonden werden op Nova Zembla.

In 1871 stuitte de Noorse robbenjager Elling Carlsen op het Behouden Huys. Carlsens ontdekking deed de nationale trots in Nederland oplaaien. Als snel volgden meer avonturiers. Het Behouden Huys staat allang niet meer overeind. De Hond: "Concurrerende expedities gaven elkaar de schuld.”

Collectie

De Nederlandse staat kocht de vondsten aan die goed bewaard waren gebleven, omdat ze als het ware in de diepvries hadden gelegen. De collectie kwam vanaf 1885 in het bezit het Rijksmuseum, en werd beschouwd als nationale schat.

Vanwege de kwetsbaarheid wordt de Nova Zemblacollectie slechts een keer in de paar jaar tentoongesteld. Deze keer zijn dat 75 van de 300 artefacten.

Prenten

De Hond: "We hebben deze objecten expres gekoppeld aan de prenten uit het boek van Gerrit de Veer. Die prenten lezen als een stripverhaal, maar waren achteraf gemaakt. Dan weet je niet hoe realistisch ze zijn."

"Toch blijken de afbeeldingen vaak precies te kloppen met onze stukken. Zo leken de tekeningen van gevechten met hellebaarden tegen agressieve ijsberen vreemd. Rond 1600 waren hellebaarden al ouderwetse wapens. Die werden alleen nog ceremonieel gebruikt, in optochten. Kijk maar naar de Nachtwacht van Rembrandt.”

Klok

Een van de mooiste objecten is volgens De Hond de klok uit het Behouden Huys. "Die klok was hun enige houvast. Ze wisten het verschil niet tussen dag en nacht, omdat het altijd donker was. Moet je voorstellen, vriest die klok nog vast ook. We vermoeden dat de wijzers nog altijd staan op het tijdstip dat de klok op 3 december 1596 stopte.”

Meest dramatische en ontroerende artefact is voor De Hond het zogenaamde 'cedelken', het afscheidsbriefje dat Barentsz schreef op de dag dat de bemanning de terugtocht zou beginnen. „In het briefje legt hij een soort verantwoording af voor de tocht. Hij stopte het in een kruithoorntje en hing het in de schoorsteen. Voor als er ooit mensen na hen zouden komen.

Hij sluit af met hoop: 'Onse godt wil ons behouden reyse verleenen ende ons met gesontheyt in ons vaderlant brengen. Amen.' Maar een week later stierf hij op een sloep. Aan uitputting en scheurbuik.”

BN DeStem gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement