Volledig scherm
Bijstandsgerechtigden die depressief of labiel zijn, worden gedwongen zich te laten behandelen bij een GGZ-instelling. foto Frouwkje Bijlstra/GPD

In bijstand en labiel? Dan in therapie

In paniek nam een bijstandsgerechtigde man deze maand contact op met de Cliëntenraad Sociale Zaken van zijn stad. Hij had zojuist van zijn consulente het dringende advies gekregen zich te vervoegen bij een instelling voor de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) voor een psychotherapie. "Zou een brief van mijn huisarts helpen? Ik wil dit niet. Ik kan dit niet", mailde hij.



Zijn angst is zo groot dat hij onder geen beding zijn naam bekend wil maken. Hij vreest dat zijn uitkering omlaag gaat als hij zich niet bij die instelling meldt. Of nog erger: dat hij zijn uitkering verliest omdat hij te weinig zou doen aan zijn reïntegratie.



Begin dit jaar beschreef de Amsterdamse advocaat Marc van Hoof een soortgelijke situatie. Zijn cliënt had te horen gekregen dat hij zich voor een psychiatrische behandeling moest melden bij de Amsterdamse GGZ-instelling Mentrum. Hij ging. "Als hij nu zou stoppen, zou hem dat alsnog zijn uitkering kunnen kosten", legt Van Hoof uit.



De advocaat heeft grote moeite met de manier waarop bijstandsgerechtigden onder druk worden gezet om in therapie te gaan. "Dit is een enorme inbreuk op het zelfbeschikkingsrecht van een mens." In het geval van zijn cliënt waren de keuringsrapporten van een psycholoog en een arbeidsdeskundige genoeg om van de man te verlangen dat hij zich liet behandelen.



Volgens Jo Bothmer van het Landelijk Netwerk Cliëntenorganisaties worden bijstandsgerechtigden nog maar mondjesmaat gedwongen bij een erkend psycholoog in therapie te gaan. Wel worden ze vaak naar kortdurende therapeutische sessies gestuurd, iets dat opvallend toeneemt. "Wij merken dat gemeenten veel meer van dit soort trajecten aan het inkopen zijn."



Cliëntenraden en advocaten hebben al moeite met de drang, maar nog erger vinden ze de verplichting tot behandeling. Gemeenten mogen op grond van artikel 55 van de Wet Werk en Bijstand (WWB) bijstandsgerechtigden verplichten een medische behandeling te ondergaan, waaronder psychotherapie, als zij dit noodzakelijk achten voor een snellere reïntegratie. Het enige vereiste is dat sociale diensten eerst deskundig advies inwinnen bij een arts.



Psychologen zijn verbijsterd. "Dit kan toch niet", zegt directeur Dick Nieuwpoort van de Landelijke Vereniging van Eerstelijnspsychologen. "Artsen mogen pas iemand gedwongen laten behandelen als die een gevaar vormt voor zichzelf of een ander. En een bijstandsconsulent zou dat wel zo maar mogen doen?"



Gemeenten erkennen dat zij bij sommige bijstandsgerechtigden dwang uitoefenen om hen in een behandeling te krijgen. Volgens directeur Thof Thissen van Divosa, de vereniging van directeuren van sociale diensten, is dat in het belang van die persoon zelf. "Dit is juist de menselijke aanpak. Het zou veel erger zijn als we mensen die bijvoorbeeld manisch-depressief zijn, zouden dwingen te werken. Dan jaag je mensen pas over de kling."



Woordvoerders van diverse gemeenten bezweren dat zij tot nu toe niemand hebben verplicht tot therapie. In Maastricht proberen ze bijstandsgerechtigden die psychische hulp nodig hebben 'te overtuigen'. In april kwam die gemeente in opspraak omdat een bijstandsgerechtigde zich gedwongen voelde een reïncarnatietherapie te volgen. Volgens een woordvoerder was de vrouw zelf met het idee van die therapie gekomen. " Ze is hier niet toe gedwongen. Al begrijpen wij wel dat sommige mensen het zo ervaren", zegt een woordvoerder.



In Leeuwarden wordt eerst advies ingewonnen van deskundigen. Vervolgens wordt dat besproken met de cliënt. "Wanneer die niet wil meewerken, zal er vast wel enige aandrang plaatsvinden", erkent een woordvoerder van die gemeente.



De gemeente Amsterdam heeft in werkprotocollen opgenomen dat er wel aangedrongen mag worden op een therapie, maar dat dit in principe niet wordt verplicht. "We willen bij voorkeur mensen motiveren dit te doen."



Volgens psycholoog Ad Kerkhof, gespecialiseerd in de behandeling van piekergedrag en zelfmoord bij patiënten, moeten gemeenten zich helemaal niet op dit vlak begeven. "Veel mensen die langdurig in de bijstand zitten, hebben al twintig therapieën doorlopen. Voordat je die nog een therapie aanbiedt, moet je wel heel goed nadenken over welke dan nog geschikt is."



Bovendien kan het ook nog eens verkeerd uitpakken. "Mensen kunnen er ook juist van doorslaan." Ook de man die zijn toevlucht zocht tot de cliëntenraad heeft al een heel medisch verleden. "Ik voel me enorm onder druk gezet en ik ga er echt helemaal aan onderdoor."