Volledig scherm
© ASSOCIATED PRESS

Karl Marx, de misbruikte revolutionair

GASTOPINIETweehonderd jaar geleden werd Karl Marx geboren. Zijn gedachtegoed is omstreden, maar het is met name in China nog steeds van invloed.

door Nic Douben

Op 5 mei jongstleden was het 200 jaar geleden dat Karl Marx in de oude stad Trier werd geboren. Zes weken eerder had de stichter van het ­coöperatieve bankwezen Friedrich Wilhelm Raiffeisen het levenslicht gezien. En toen Marx op 14 maart 1883 in de leeftijd van bijna 65 jaar in Londen overleed, werd nog geen drie maanden later – op 5 juni van dat jaar – de Engelse economist John Maynard Keynes in Cambridge geboren. Deze drie denkers hebben ieder op hun eigen manier grote invloed gehad op de gang van zaken in de economie en de maatschappij.

Quote

Karl Marx kreeg in Londen financiële ondersteu­ning van
de familie Philips uit Zaltbommel

Nic Douben

De juridisch geschoolde journalist Karl Marx promoveerde op 23-jarige leeftijd aan de Universiteit van Jena. Hij had niet alleen een scherpe pen, hij was op jonge leeftijd ook al smoorverliefd op een meisje uit zijn geboortestad: Jenny von Westfalen. Op 18-jarige leeftijd verloofde hij zich heimelijk met haar en hij trouwde met deze jeugdliefde toen hij 25 was.

Na eerst een aantal jaren journalistiek werk te hebben verricht in Duitsland en Parijs, waar hij direct na zijn huwelijk ging wonen, vertrok Marx met zijn gezin noodgedwongen in 1849 naar Londen. Daar heeft hij onder zeer armoedige omstandigheden gewerkt aan zijn ‘meesterwerk’ Das Kapital. Hij heeft hierin een theorie ontwikkeld die erop neerkomt dat uiteindelijk het industriële kapitalisme zou ineenstorten.

De financiële situatie in huize Marx werd in die jaren vaak zo nijpend, dat hij een beroep moest doen op de financiële ondersteuning van de familie Philips uit Zaltbommel. Deze familie, waaruit later de Philips-fabrieken in Eindhoven zijn voortgekomen, beheerde daar een kleine bank. De moeder van Marx – Henriette Pressburg – kwam uit Nijmegen; zij was een dochter van een rabbijn met Hongaarse voorouders en zij was geparenteerd aan de familie Philips. Vandaar deze ondersteunende financiële hulp door de Zaltbommelse bankiersfamilie.

Opvattingen

Het vertrek uit Pruisen en later ­Parijs en de definitieve vestiging in Londen waren een gevolg van de ­vijandige houding die door de autoriteiten tegenover Marx werd ingenomen. Zijn ideeën strookten niet met de toen heersende politiek-maatschappelijke opvattingen van de dominante bestuurlijke klassen.

Quote

Dikwijls werd Marx geciteerd, maar de meeste machtheb­bers hebben 'Das Kapital' noch gelezen noch begrepen

Nic Douben

Karl Marx zag – net als wat Raiffeisen op het platteland tegenkwam – dat de beroerde materiële en geestelijke omstandigheden waarin veel ­arbeiders en kleine ondernemers de kost moesten verdienen, strijdig waren met een menswaardig bestaan. Eigendomsverhoudingen, accumulatie van productief kapitaal bij een kleine groep burgers en daarmee samenhangende machtsposities vormden in zijn ogen de oorzaken van deze erbarmelijke toestanden. Hij was er grondig van overtuigd geraakt dat de economisch-maatschappelijke onderbouw allesbepalend was voor de maatschappelijke bovenbouw. Om het bestaan voor de arbeiders en hun gezinnen leefbaarder te maken, zou de economische onderbouw dan ook moeten veranderen.

Voordat Das Kapital in 1867 verscheen, werd Marx in 1864 lid van het bestuur van de toen opgerichte Internationale Arbeiders Associatie, de IAA, waarvan de zetel in Londen werd gevestigd. De theoretische, maatschappijkritische Marx ging nu over tot het daadwerkelijk ondersteunen van bewegingen die streefden naar een meer sociaaldemocratische maatschappij. Binnen de IAA ontstonden geleidelijk aan meningsverschillen over de te volgen weg en dit leidde in 1872 tot een hoogoplopend conflict tussen Marx en Bakoenin. De zetel van de IAA werd verplaatst naar New York en feitelijk betekende dit het einde van deze organisatie.

Interpretatie

In een aantal landen zijn de denkbeelden van Marx in de loop der jaren in de politiek ‘uitgeprobeerd’. Onder de benaming socialisme hebben politieke machthebbers in die landen de leer van Marx voor hun eigen karretje gespannen. Met vaak zeer dictatoriale en mensonwaardige praktijken tot gevolg. Dikwijls werd Marx geciteerd, maar de meeste machthebbers hebben Das Kapital noch gelezen noch begrepen. Bovendien is over de interpretatie van zijn leer binnen de verschillende groepen volgers een stammenstrijd ontstaan, die heeft geleid tot zeer uiteenlopende toepassingen van Marx’ opvattingen in de politieke en economische praktijk. Met de inrichting van een ‘socialistische of marxistische’ heilstaat kun je heel verschillende kanten op, dat heeft de geschiedenis van de laatste eeuw wel laten zien.

Quote

Sedert de geschrif­ten van Keynes en Marx is aan een ‘sturende’ overheid in veel landen een grotere rol in het economi­sche leven toegekend

Nic Douben

Toen in 1989 de Sovjet-Unie uit elkaar viel, meenden politieke en economische kopstukken in het Westen te kunnen concluderen dat het systeem van het vrije marktkapitalisme superieur was gebleken. Dit was een naïeve vergissing. Ook de voorspoedige groei van het staatskapitalisme in China steunde op Karl Marx zijn leer. Om het in voetbaltermen uit te drukken: China is van economische bankzitter steeds meer spelbepaler geworden. Daar kan het Westen niet meer omheen.

Op 2 december 1881 overleed Marx’ vrouw aan leverkanker en op 14 maart 1883 stierf Marx zelf in Londen. Hij werd begraven op Highgate; een groot gedenksteen is daar voor hem opgericht.

Op 5 juni 1883 werd de befaamde Engelse economist John Maynard Keynes in Cambridge geboren. Ook deze grote economische denker heeft op eigen wijze kritiek uitgeoefend op de toenmalige economische wetenschap en het gevoerde economische beleid. Zijn pleidooi voor een grotere overheidsinvloed in het economische leven heeft ook geleid tot een aanval op de neo-klassieke economie. Sedert de geschriften van Keynes en Marx is aan een ‘sturende’ overheid in veel landen een grotere rol in het economische leven toegekend. Soms niet zonder materieel succes. Maar er zijn ook nog heel wat gebieden in de wereld waarin de neo-liberale haan victorie kraait.

* Nic Douben woont in Eindhoven en is emeritus-hoogleraar economie aan de TU/e.

BN DeStem gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement

poll

Als postzegels nog duurder worden, stuur ik nooit meer een kaart

  • Eens (75%)
  • Oneens (25%)
1133 stemmen