Volledig scherm
© Dreamstime

Een leefbare wereld moet wél betaalbaar blijven

GASTOPINIEDe mensheid moet op zoek naar nieuwe waarden om het sociale en economische leven op aarde in de toekomst veilig te stellen.

door Lars Moratis en Frans Melissen

Vorige maand ­verscheen het rapport van de Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem ­Services, kortweg IPBES. Het IPBES-rapport is de meest uitgebreide en volledige rapportage over de staat van de biodiversiteit op aarde ooit.

De bevindingen van het IPBES tonen dat het Antropoceen niet alleen vernietigende sporen op het klimaat, maar ook op de biodiversiteit nalaat. Bossen verdwijnen in rap tempo, oceanen worden overbevist en verzuren, lucht, land en water raken extreem vervuild. Meer dan een miljoen dier- en plantsoorten worden momenteel met uitsterven bedreigd. Hoewel we daarmee volgens het ­IPBES ons eigen bestaan op het spel zetten, is het maar de vraag of het ­IPBES-rapport het effect zal hebben dat het beoogt.

Net als klimaatverandering is biodiversiteit voor veruit de meesten van ons een ‘ver-van-ons-bed-show’. Sterker nog, de psychologie laat ons zien dat dit soort onheilsboodschappen makkelijk averechts kunnen werken. Ze leiden ertoe dat mensen eraan gewend raken (‘ja, we weten nu wel dat het slecht gaat’), dat ze de boodschap vermijden (‘doe mij maar goed nieuws!’) en dat problemen gestereotypeerd worden (‘wat vreselijk dat de ijsberen doodgaan, hè?’).

Oplossingen

Wat wellicht nog erger is, is dat degenen die zich toch geroepen voelen om na te denken over oplossingen dit vaak doen op basis van dezelfde logica die het probleem veroorzaakt heeft. Zo heeft de Britse overheid een hoogleraar van de gerenommeerde Cambridge University aangezocht om een studie naar de economische effecten van biodiversiteitsverlies uit te voeren.

In Nederland zullen zich in de aanloop naar de bekendmaking van de kabinetsplannen voor een eventuele CO2-heffing voor bedrijven ongetwijfeld weer hordes politici bij talkshows verdringen om de betaalbaarheid voor de burger, het weglekrisico (de kans dat bedrijven ons land worden uitgejaagd) en het potentiële werkgelegenheidsverlies te benadrukken. Klimaatverandering en biodiversiteitsverlies zijn enorm belangrijk, maar het mag natuurlijk niet ten koste gaan van onze economie en het inkomen van de achterban.

Interessant genoeg verschenen er op dezelfde dag dat het IPBES-rapport uitkwam hier en daar ook berichten over een wetenschappelijk onderzoek dat naar empirische bewijzen heeft gezocht voor de veronderstelling dat we de biodiversiteit en leefbaarheid van onze planeet kunnen beschermen en tegelijkertijd economische groei kunnen realiseren. De conclusie van dat onderzoek laat zich raden: die bewijzen zijn er niet en die verenigbaarheid is op z’n zachtst gezegd meer gebaseerd op hoop dan op feiten.

Quote

Het willen uitdrukken van klimaatver­an­de­ring en biodiversi­teit in economi­sche termen, legt pijnlijk een dieper liggende armoede bloot

Lars Moratis en Frans Melissen

Tegen de achtergrond van deze illusie van groene groei, zouden alarmbellen zoals het IPBES-rapport aanleiding moeten zijn om oorzaak en gevolg, probleem en oplossing, en bijzaken en hoofdzaken eindelijk eens te gaan scheiden. Het willen uitdrukken van klimaatverandering en biodiversiteit in economische termen, zoals dat bijvoorbeeld met het denken over ecosysteemdiensten en true cost accounting gebeurt, legt pijnlijk een dieper liggende armoede bloot: een armoede in ons denken over onze gezamenlijke toekomst en over mogelijke oplossingen om die leefbaar en rechtvaardig te houden. In ­essentie is dit een morele armoede die op een dieperliggend niveau de échte uitdaging aangeeft: tot een nieuwe invulling van waarde komen die leidt tot een transformatie van ons sociaaleconomisch systeem tot een systeem dat het leven op aarde mogelijk in plaats van onmogelijk maakt en vervolgens die waarde centraal stellen in ons handelen.

Wij zien drie strategieën voor zo’n waardenontwikkeling. Eerst en vooral is dat begrenzing. Regulering van economische bedrijvigheid is tegen de achtergrond van biodiversiteits- en klimaatonderzoeken simpelweg onontkoombaar. Maar het is ook wenselijk, omdat regulering een reflectie en signaal is van waarden die als kompas moeten dienen voor ontwikkeling. Dat is het minste wat we van de politiek mogen vragen.

Experimenten

Tegelijkertijd moet er in dit kader ruimte zijn voor wat meer radicale en originele experimenten. Een mooi voorbeeld daarvan is de DO Black creditcard van de Zweedse startup Doconomy waarmee je alleen aankopen kunt doen binnen jouw persoonlijke CO2-budget. Ten tweede: verbeelding. De natuur biedt miljarden jaren ervaring aan Research en Development (onderzoek en ontwikkeling, red.) en is een inspiratiebron voor nieuwe productievormen die menselijk, dierlijk en botanisch leven respecteert. Het factory as a forest-concept van tapijttegelfabrikant Interface laat zien dat bedrijven lokale ecosystemen zelfs kunnen bevorderen. En ten derde: besmetting. Onderzoek laat zien dat duurzaam gedrag in het ene domein (zeg: elektrisch rijden), duurzaam gedrag in andere domeinen (bijvoorbeeld: biologisch voedsel) kan veroorzaken. Deze zogeheten overloopeffecten erkennen dat de kennis-houding-gedrag-keten vooral in omgekeerde volgorde werkt. Daarmee zouden ze leidend moeten zijn voor zowel overheidsbeleid als bedrijfsstrategie, en zijn subsidies en fiscale stimuleringsregelingen die overloopeffecten aanjagen, allesbehalve een onzalig idee.

Het maken van deze omslag in het zoeken naar oplossingen is de echte uitdaging. Zo lang waarde een synoniem blijft voor welvaart, we welvaart louter blijven definiëren op basis van economische groei en exploitatie van mens en natuur daarvoor het uitgangspunt is, is de meest waarschijnlijke uitkomst juist armoede, honger en ademnood voor iedereen. Zullen er ook dan nog politici bij talkshows aanschuiven om te verkondigen dat eten en zuurstof hartstikke belangrijk zijn, maar dat het wel betaalbaar moet blijven?

* Lars Moratis en Frans Melissen zijn beiden lector duurzaamheid aan Breda University of Applied Sciences.

Poll

Het legaliseren van partydrugs is dé oplossing voor het drugsafvalprobleem

  • Eens (30%)
  • Oneens (70%)
1235 stemmen