Volledig scherm
© ANP XTRA

De verbrokkeling van katholiek Brabant

GASTOPINIEDe gelovigheid onder katholieken daalt het sterkst in Brabant. Toch hechten diegenen die wèl geloven, zowel christelijk als islamitisch, een groter belang aan religiositeit. Een pleidooi voor nieuw onderzoek.

door Kees de Groot

Slechts een halve eeuw geleden was met de tweeslag protestant en katholiek het leeuwendeel van de Nederlandse bevolking wel gekarakteriseerd als het om religie ging. Brabant en Limburg waren bijna volledig katholiek. Nog steeds zijn brokstukken van het katholicisme alom tegenwoordig in de cultuur: onze scholen, ziekenhuizen, feesten (carnaval en kermis) en gewoontes getuigen ervan. Maar personen identificeren zich er steeds minder mee. Dankzij de publicatie Christenen in Nederland van het Sociaal en Cultureel Planbureau afgelopen december realiseren velen zich dat de meerderheid van de Nederlandse bevolking zich niet tot een georganiseerde religie rekent. Maar dat wisten we eigenlijk al.

Quote

Het is niet zo dat het aandeel kerkgan­gers in Nederland bijzonder laag is: 18 procent zegt wekelijks of maande­lijks deel te nemen aan een religeuze dienst

Kees de Groot

In 2016 verscheen de recentste editie van het bekendste langdurige onderzoek naar geloof, spiritualiteit en zingeving God in Nederland, in 2018 het rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau De religieuze beleving van moslims in Nederland en het rapport Being Christian in Western Europe van het Pew Research Center. De betrekkelijk kerkelijke generatie sterft uit; de daaronder gelegen generaties zijn veelal niet kerkelijk. In de kleinere protestantse kerken zijn wel veel jongeren te vinden, maar zij keren de trend naar een groeiende meerderheid van buitenkerkelijken niet. Het aandeel atheïsten ('Er bestaat geen God of hogere macht') en agnosten ('Ik weet niet of er een God of hogere macht bestaat') stijgt, naar 24 procent, respectievelijk 34 procent.

Volgens het Pew-rapport noemt slechts 41 procent van de Nederlanders zich christen. Lager kun je het in West-Europa niet treffen. Het is niet zo dat het aandeel kerkgangers in Nederland bijzonder laag is: 18 procent zegt wekelijks of maandelijks deel te nemen aan een religeuze dienst. Maar in tegenstelling tot bijvoorbeeld Scandinavische landen is Nederland een land waar het niet min of meer vanzelfsprekend is om jezelf christen te noemen. De kwantitatieve ontwikkeling heeft voor een kwalitatieve omslag gezorgd: onkerkelijkheid is het nieuwe normaal. De onkerkelijkheid duurt al meerdere generaties, en die wel kerkelijk zijn, dragen dit moeizaam over. Vooral in een provincie als Brabant is de kaalslag groot, want de gelovigheid onder katholieken daalt het sterkst.

Volledig scherm
© ANP XTRA

De leden van de kleinere protestantse kerken, zoals evangelische en reformatorische, slagen er wel in het geloof op de volgende generatie over te dragen, maar in het bijzonder onder rooms-katholieken gebeurt dat maar zeer beperkt. Niet verwonderlijk, want hier zijn de tevredenheid en de deelname het laagst. Onder jongeren uit gezinnen met een migratie-achtergrond is religieuze betrokkenheid gebruikelijker. Voor zover die katholiek zijn, is daar dus vitaliteit te verwachten voor de katholieke kerk in Brabant. Het christelijk geloof leeft sterk onder jonge minderheden.

De combinatie jong en gelovig vinden we ook onder de 6 procent islamitische Nederlanders, zo leert het eerdere SCP-rapport. Halal eten en de ramadan houden zeggen vrijwel alle moslims te doen en steeds meer Marokkaans-Nederlandse vrouwen dragen een hoofddoek. Onder dit deel van de bevolking is religie duidelijk belangrijk. De vrome islamitische 'thuisbidders' en de moskeegangers nemen in aantal toe. En de laatsten zijn gemiddeld nog het gelukkigst ook. Interessant is dat de islam een eigentijdse gestalte aanneemt: de tweede generatie is voor een deel weliswaar minder religieus, maar ze is vooral anders religieus: meer individueel en internationaal georiënteerd.

Quote

Het secularisa­tie­pro­ces is niet van richting veranderd, maar een gelovige, deels jonge en allochtone minderheid wijkt wel sterk af van het algemene beeld

Kees de Groot

De 'ongebonden spirituelen' krijgen veel aandacht in de media. Wanneer je louter afgaat op het label, lijkt het wel of er een nieuwe sekte of kloosterorde is gevormd. Een bevolkingsgroep met gemeenschappelijke kenmerken komt echter niet zo duidelijk naar voren en de afgelopen decennia is de instemming met uitspraken over nieuwe spiritualiteit gedaald. Ook de 'meervoudige religieuze betrokkenheid' (multiple religious belonging) staat sterk in de belangstelling, maar blijkt vooral christenen te betreffen die hetzij van hun affiniteit met het jodendom getuigen, hetzij aan yoga of meditatie doen en vandaar iets met boeddhisme hebben.

Kortom, het secularisatieproces is niet van richting veranderd, maar een gelovige, deels jonge en allochtone minderheid wijkt wel sterk af van het algemene beeld. Hier vinden we sterke religieuze identiteiten, christelijk en islamitisch. Zowel onder moslims als onder christenen zien we dat afname van religiositeit in de samenleving als geheel ertoe leidt dat zij die wèl geloven er een groter belang aan hechten.

We leven in een vreemd land. Slechts een minderheid sorteert zich voor bij een georganiseerde levensbeschouwing. Daarbuiten weten we maar weinig over de rol die geloof, zin, ritueel, het heilige en dat wat ons overstijgt, in het dagelijks leven van mensen speelt. Voor het hier besproken type grootschalig onderzoek is het een grote uitdaging om de vragen te stellen die daadwerkelijk zicht bieden op de diversiteit van de wijzen waarop mensen zich in het leven oriënteren. Met vragen naar de mate waarin mensen zich kunnen vinden in traditionele geloofsvoorstellingen of naar de kerk gaan, komen we er niet meer.

Maar hoe houdingen, ervaringen en overtuigingen te peilen wanneer mensen hier steeds minder woorden voor hebben? Geloof moet op heterdaad worden betrapt. Laten we als onderzoekers daarom nog meer de mensen opzoeken - met een open blik en een open gehoor voor wat we zullen aantreffen aan geloof en ongeloof, twijfel en vaste overtuiging.

* Kees de Groot is socioloog en theoloog aan de Tilburg University.

poll

Als postzegels nog duurder worden, stuur ik nooit meer een kaart

  • Eens (75%)
  • Oneens (25%)
1133 stemmen