Volledig scherm
Drs Jan Roymans laat zien waar het onderkomen van Willem I stond in 1831. In de bossen langs de rijksweg was in die tijd een oefenkamp voor militairen die tegen de belgische onafhankelijkheid streden. © Foto: Joyce van Belkom/Pix4Profs

Longread: Archeoloog pleit voor nationaal monument, Kamp Rijen een digitale 'Rembrandt' (fotoalbum)

rijenRIJEN - ,,Kijk, hier op deze ovale verhoging stond in 1831 de tent van koning Willem II in 1831.’’ In militair bosgebied langs de provinciale weg bij Rijen ligt de geschiedenis van Kamp Rijen en de Tiendaagse Veldtocht. Liefst 13.000 soldaten oefenden hier voor de aanval op België. Een schilderij, zichtbaar gemaakt door archeoloog drs. Jan Roijmans met moderne technieken, waarin minieme hoogteverschillen zichtbaar worden.

Mensen die hun hond deze ochtend uitlaten hebben geen besef waar de nabijgelegen Kampweg naar verwijst. Tussen bomen en struikgewas ligt een historische goudmijn verscholen. Archeoloog Jan Roijmans schetst met brede gebaren en beeldende verhalen de geschiedenis van een militair kamp van 13.000 man uit een beslissende periode in de geschiedenis van Nederland.

De tijd waarop België en Luxemburg besloten zich af te keren van het jonge Koninkrijk der Verenigde Nederlanden dat in 1815 was gecreëerd nadat de Fransen waren verslagen. Hier naast deze heuvel gaf koning Willem het startsein voor de Tiendaagse Veldtocht. Een relatief weinig beschreven ‘oorlog’ tegen de net benoemde Belgische koning Leopold (zie kader).

Bosgebied
De leek die in het bosgebied wandelt ziet nietszeggende aarden wallen, verhogingen en kuilen. Bomkraters uit de Tweede Wereldoorlog, zal iemand met enige kennis van de omgeving denken. Want aan de andere kant van de provinciale weg N282 ligt vliegbasis Gilze-Rijen, onder de Duitsers een vertrekpunt voor bombardementen, voor de geallieerden een doelwit.

Met deskundige Jan Roijmans uit Bladel naast je worden gaten in de grond kookkuilen, waar destijds voor de soldaten een kostje werd bereid, blokjes van zes destijds met grasplaggen verhoogde vlakken waar telkens zes tenten van manschappen bijeen stonden en een kleine bult een verhoging voor een officierstent. Naarmate de wandeling langer duurt, gaat het militaire kamp meer leven. ,,Hier in deze lijn stonden over een lengte van 1,7 kilometer de tenten van de soldaten. Achter deze rij lagen 34 kookkuilen. Boven houtvuren hingen grote kookpotten.’’

Vervolgens kwamen de steeds in luxe toenemende tenten van onderofficieren, de hoge en allerhoogste officieren. En midden achterin het voormalige kamp de heuvel van circa 9 bij 4,5 meter, waar de tent van koning Willem II heeft gestaan. Daar weer achter de stallen, kantines en sekreten (wc’s), een katholieke en protestantse veldkapel, waterbronnen, ziekenzaal.

Oefeningen
Roijmans vertelt over militaire oefeningen, marketentsters die jenever schonken, burgers die eten verkochten, cholera die uitbrak en ernstig zieken die naar de gasthuizen in Breda werden gebracht en over het leven zoals dat rond het kamp heeft afgespeeld. En over een wijnhuis voor de hoge officieren en het bezoek van de koning bij diverse gelegenheden zoals ook is opgetekend in onder meer de Bredasche Courant en de Noord-Brabander uit die dagen.

,,Kamp Rijen was een oefenkamp, maar ook voor een snelle inzet. De grenzen waren in die tijd niet vastgesteld. Even verder richting Breda ligt een complex met loopgraven en een stelling, waarschijnlijk om een aanval op Antwerpen te oefenen. Compleet met aanvallen en gebruik van bommen. In aanwezigheid van de koning en generaals.’’

3D-animatie
Het lijkt een film. Dat is ook precies wat Roijmans, naast een boek, graag wil gaan maken. Een 3D-animatie waarbij je virtueel tussen de tenten loopt.

Roijmans werkt bij archeologisch onderzoeksbureau Raap dat onderzoek doet als ergens gebouwd gaat worden. ,,In de bodem zit veel kennis die niet in het papieren archief zit. Zo brengen we lokale geschiedenis in kaart. Dat is van groot belang, want een bodem kun je maar één keer lezen. Daarna is hij verstoord’’, zegt de bevlogen archeoloog. Daarom is het ook van groot belang dat in het bosgebied niet wordt gegraven. ,,Behalve dat het niet mag, is het ook niet verstandig, want deze bodem zit nog steeds vol bommen en ander explosief spul uit de laatste oorlog.’’

Satellietfoto's
Dan komen de satellietfoto’s tevoorschijn. Alsof een 180 jaar geleden met potlood en liniaal lijnen in het landschap zijn getekend. De digitale verbeelding van een reusachtig militair kamp destijds op de hei, zegt Jan Roijmans. In zijn vrije tijd voedt hij zijn kennis al een kleine twee jaar met archiefonderzoek, veelal samen met amateurarcheoloog Bart Beex. Zo hebben ze ook het kamp in het landschap zichtbaar gemaakt, ontstond het grote plaatje. Filters zijn losgelaten op gedetailleerde satellietfoto’s zodat hoogteverschillen op microniveau in het land zichtbaar worden.

,,Dat is belangrijk voor waterschappen, maar dus ook voor de archeologie’’, bewijst hij. Deze ingenieuze techniek heeft hij ook elders in de provincie gebruikt, waarbij oude graven zich blootgaven, maar ook Keltische velden, een middeleeuwse tuin en doolhof bij Arcen, stellingen bij Breda, en van latere tijden munitiebunkers bij de Efteling en de oudste brug ter wereld in een beekdal in Riel. Deels ook nieuwe vondsten waar zijn archeologenhart sneller van gaat slaan.

Zijn animo voor Rijen werd gewekt toen hij het anonieme schilderij Legerkamp te Rijen, 1831-1835, in het Rijksmuseum zag. ,,Geen geweldig werk, maar zeer informatief over het kampleven. Je ziet de jeneververkoper, de soldaten en vrouwen in het kamp, kookkuilen, het verschil in tenten voor soldaten en de officieren, geweerstandaarden, maar ook op de achtergrond stallen en houten gebouwen.’’

Het soldatenleven was hard. De soldaten sliepen op stro. Maar er was soms ook ontspanning, bijvoorbeeld op koningsdag. ,,Er zijn prenten en tekeningen van festiviteiten. Koorddansers traden op, er was muziek en wedstrijden als ganzenektrekken.’’

Militaire dagboeken
Andere gegevens vond hij onder meer in een stuk of tien dagboeken van militairen die aan de veldtocht deelnamen, vaak verluchtigd met tekeningen. Alles viel op zijn plaats, toen hij een boek van de genie vond uit die tijd. ,,In dit boek staat precies beschreven waar de tenten stonden. Met hulp van dat werk, hebben we het kamp letterlijk in kaart kunnen brengen’’, vertelt hij niet zonder trots.

Dinsdag houdt Roijmans op uitnodiging van Heemkring Molenheide een lezing voor inwoners van Gilze en Rijen over zijn wandeling door kamp Rijen. Hij hoopt dat zijn vuur overslaat. ,,Dit kamp is een nationaal monument. Het scoort enorm hoog op de puntenschaal waar de archeologie mee werkt. De sporen zijn zo gaaf. Het kamp is uniek in de geschiedenis van Nederland. Dat kun je met selectief kappen prachtig in beeld brengen’’, is zijn overtuiging. ,,Geen circus, maar wandelroutes, bordjes met een QR-code. Het is ook geen probleem, want het is bosgebied’’, vindt hij.

Zorgelijk noemt Roijmans het plan voor de verbreding van de N282 van twee- naar vierbaans. ,,Onderzoek dit gebied eerst. Anders dreigt er een stukje van een Rembrandt te verdwijnen.’’

Volledig scherm
Volledig scherm
Volledig scherm
modern schilderij van het kamp zichtbaar gemaakt door archeoloog drs. Jan Roijmans met moderne technieken, waarin minieme hoogteverschillen zichtbaar worden.
Volledig scherm
Indeling van het kamp omstreeks 1832, geprojecteerd op huidige topografie