Etten-Leurenaar Maarten Bicknese bekijkt op zijn laptop een van de oude stukken over de pestmaatregels in de 17e eeuw.
Volledig scherm
Etten-Leurenaar Maarten Bicknese bekijkt op zijn laptop een van de oude stukken over de pestmaatregels in de 17e eeuw. © Pix4Profs/René Schotanus

Ook in de 17e eeuw lockdowns door de pest: ‘Opmerkelijk veel overeenkomsten’

ETTEN-LEUR - ‘Verbod op bijeenkomsten, boetes voor overtreders’, meldde BN DeStem deze week in de krant. Het had zomaar een maatregel uit de zeventiende eeuw kunnen zijn, toen de pest Nederland in de greep had.

Tot die conclusie komt Etten-Leurenaar Maarten Bicknese die rondneuzend in oude gemeentestukken toevallig bij maatregelen ‘ter weringe van de pest’ uit 1668 terecht kwam.

Op straffe van zes florijnen...

Daarin staat bijvoorbeeld: het is verboden dat iemand enige uitvaart houdt, of een bruiloft, een braderie of andere publieke vergadering, op straffe van zes florijnen per aanwezige.

Het is één van de negentien maatregels die werden uitgevaardigd door de toenmalige schout en schepenen (zeg maar burgemeester en wethouders) van Etten. Bijna dezelfde als die dertig jaar eerder in 1636 al bekend werden gemaakt, ook vanwege de pest.

Prent van Jan Luycken, circa 1700 uit de collectie van het Rijksmuseum. Straatbeeld met stervende pestlijders en dode  en zieke mensen. Op de voorgrond probeert een man een stervende pestlijder wat water te geven.
Volledig scherm
Prent van Jan Luycken, circa 1700 uit de collectie van het Rijksmuseum. Straatbeeld met stervende pestlijders en dode en zieke mensen. Op de voorgrond probeert een man een stervende pestlijder wat water te geven. © Rijksmuseum

,,De pest kwam ook in Etten-Leur ongetwijfeld al eerder voor dan de zeventiende eeuw, epidemieën komen immers al vanaf de oudheid voor. Maar de Ettense archieven hebben geen gegevens over de pest vóór het jaar 1636.”

Opmerkelijke overeenkomsten met nu

Bicknese speurt wel vaker in archieven omdat hij lid is van de redactie van heemkundekring Jan uten Houte. ,,Gewoon thuis achter de computer, want veel materiaal is ingescand en kun je thuis lezen.”

,,Als ik iets interessants tegenkom, ook al ben ik met iets anders bezig, sla ik het op. Dit onderwerp vind ik vanwege de actualiteit heel interessant. De overeenkomsten met nu zijn opmerkelijk.”

Quote

Epidemieën komen al vanaf de Oudheid voor, een interes­sant onderwerp

Maarten Bicknese, Lid heemkundekring Jan uten Houte

Veel regels gaan over hoe om te gaan met de besmette huizen. Die moesten zes weken dicht wanneer iemand in dat huis geneest of overlijdt; bewoners mochten alleen voor het noodzakelijkste naar buiten en niet bij anderen gaan werken of nering doen.

Op de beperkte tijden dat ze buiten mochten, mochten ze niet bij elkaar zitten. Wie het toch deed, werd het dorp uitgejaagd! Wie iets aan ‘rondgaande bedelaars’ gaf, kreeg een boete van 3 florijnen.

Honden en katten? Doodslaan!

Een belangrijk verschil is, dat honden en katten nu niet worden verdacht van de verspreiding van het ziekmakende coronavirus. ,,Ze hoeven dan ook niet te worden vastgebonden, opgesloten of zelfs doodgeslagen”, zegt Bicknese. ,,Maar toen wel!”

In tijden van de pest werd geadviseerd honden en katten vast te binden of dood te slaan. Wat dat betreft gingen de regels van toen heel wat verder.
Volledig scherm
In tijden van de pest werd geadviseerd honden en katten vast te binden of dood te slaan. Wat dat betreft gingen de regels van toen heel wat verder. © Angeliek de Jonge

Een ander verschil is dat God erbij werd gehaald. God Almachtig, die het met zijn rechtvaardige toorn over onze veelvoudige zware zonden beliefde, onze vrije heerlijkheid (de gemeente Etten) met de besmettelijke ziekte van de pest te bezoeken.

Slechts enkele pestdoden gemeld in archieven

Hoeveel pestdoden er destijds in Etten-Leur waren, is niet bekend. Ongetwijfeld waren het er veel, denkt Bicknese, gepensioneerd biologieleraar. ,,Maar er zijn maar een paar concrete gevallen van besmetting vermeld in de archieven.”

Doorkijkje aan de Hoge Neerstraat, Etten-Leur  in de 17e eeuw waarde de pest er rond.
Volledig scherm
Doorkijkje aan de Hoge Neerstraat, Etten-Leur in de 17e eeuw waarde de pest er rond. © Martin Ommering

Onder meer genoemd worden de huizen van Jan en Servaas Kornelissen van Eekelen, op Attelaken en in de Neerstraat. En op het schip van Jacob Hendrik Nuijens waarop een zoon van Jan Kornelissen gestorven zou zijn.

Ettense pestlijders moesten in quarantaine

De bewoners van de huizen gingen in quarantaine, alleen de pestmeester of chirurgijn mocht er binnen. Het schip moest buiten de gemeente voor anker worden gelegd.

In 1669 werd Etten pestvrij verklaard. ,,De middenstand die schade had geleden kon een vergoeding krijgen. Leveranties aan de pestmeester en arme zieken, werden betaald door de gemeente en sociale instellingen. Zoek de verschillen met 2020!”

Op de Nieuwjaarsreceptie van Etten-Leur toonde Maarten Bicknese deze optimistische persoonlijke wens nog.
Volledig scherm
Op de Nieuwjaarsreceptie van Etten-Leur toonde Maarten Bicknese deze optimistische persoonlijke wens nog. © Peter van Trijen/pix4profs