Volledig scherm
De halfvergane thermosfles van Marcel Nadjari waarin de 13 velletjes papier met zijn ooggetuigenverslag verstopt zaten. © Screenshot Pavel Polian

Geheim dagboek van gaskamerknecht Auschwitz ontcijferd

Een tot voor kort onleesbaar 'dagboek' van een dwangarbeider in de gaskamers en crematoria van Auschwitz is ontcijferd met behulp van moderne computertechnieken. De Nederlandse Sonderkommando-deskundige Bart Nauta spreekt van  een 'zeer bijzonder ooggetuigenverslag'.   

,,Wat wij hier meemaken, gaat ons verstand te boven." Zo begint de Grieks-Joodse Marcel Nadjari (27) medio 1944 zijn verslag over wat hij meemaakt als lid van het Sonderkommando in de gaskamer en in crematorium III van vernietigingskamp Auschwitz. Een ooggetuigenverslag van het gruwelijke werk dat hij op bevel van de nazi's moet uitvoeren. 

Thermosfles

In de veronderstelling dat hem hetzelfde lot beschoren is als de tienduizenden Hongaarse Joden die hij voor zijn ogen ziet sterven, rolt Nadjari de 13 velletjes papier op en verstopt ze in een thermosfles. Die begraaft hij begin januari 1945   onwetend van de aanstaande bevrijding door de Russen  in een leren tasje bij het crematorium. 

Ruim 35 jaar later stuit een Poolse bosbouwstudent tijdens opgravingen in de buurt van het voormalige vernietigingskamp toevallig op de halfvergane resten van een thermosfles in een leren tas. In de verroeste warmhouder ontdekt hij de 'flessenpost'. Het merendeel van de tekst is onleesbaar, op een paar woorden na. Ze blijken te zijn geschreven in het Grieks.   

Lees door onder de foto. 

Volledig scherm
De Russische historicus en IT-deskundige wisten negentig procent van het gruwelijke ooggetuigenverslag te ontcijferen. © A. Nikitjaev/P.Polian

Multispectrale beeldanalyse

Dankzij multispectrale beeldanalyse wisten de Russische historicus Pavel Polian en IT-deskundige Aleksander Nikitjaev negentig procent van de tekst te ontcijferen, zo meldt het Duitse weekblad Focus. Het baseert zich op een artikel over het onderzoek in het kwartaalblad van het Duitse Instituut voor Hedendaagse Geschiedenis in München. 

Dwangarbeider Marcel Nadjari blijkt zeer gedetailleerd te werk te zijn gegaan in zijn 'geheime boodschap'. Zo schrijft hij: ,,Onze eerste taak is de mensen te ontvangen. De meesten beseffen niet wat hen te wachten staat. Degene wiens lot al bezegeld is, vertel ik de waarheid. Onder het terrein bevinden zich twee eindeloze kelderruimtes. In de eerste moeten de mensen zich uitkleden, de tweede is de dodenkamer waar zogezegd douches zijn geïnstalleerd. Pijpen uit het plafond moeten mensen die indruk geven."

,,Iedereen gaat er naakt naar binnen. Met zwepen dwingen de Duitsers hen dichter bij elkaar te gaan staan. Als sardientjes in blik. Pas als er niemand meer bij past en de ruimte gevuld is met zo'n 3.000 mensen worden de deuren hermetisch gesloten."

Volledig scherm
Aanvankelijk waren slechts enkele woorden in het Grieks leesbaar op de velletjes (foto rechts). Dankzij de computertechniek kon negentig procent van de tekst worden ontcijferd (foto links). © Aleksandr Nikitjaev/Pavel Polian

640 gram as

De Griekse Jood, die eind 1943 door de Duitsers is opgepakt in Athene vanwege zijn contacten met communistische verzetsstrijders en sinds april 1944 in Auschwitz werkt, beschrijft ook wat er gebeurt na het sluiten van de deuren. Pure horror.

,,Telkens komen twee SS'ers aangereden met bussen gas waarvan de inhoud (bolletjes Zyklon B, een pesticide dat na contact met openlucht verdampt tot blauwzuur, red.) in de pijpen in het plafond van de dodenkamer wordt gegooid. Na een half uur openen we de deuren en beginnen we ons werk. We dragen de lijken van onschuldige vrouwen en kinderen naar de lift die de stoffelijke resten naar de ruimte met de ovens brengt. Daar worden de lichamen verbrand. Zonder vuurversnellers, want het menselijke vet volstaat. Van elk lichaam blijft 640 gram as over. Die moeten we vergruizen. Daarna gooien de Duitsers alle asdeeltjes in de nabijgelegen Sola-rivier om geen enkel spoor achter te laten."     

Vergassing wreken

Nadjari schrijft ook dat hij herhaaldelijk overwoog tussen de Hongaarse Joden in de gaskamer te gaan staan, maar dat uiteindelijk niet deed. ,,Mijn wil om te (over)leven en de dood van mijn ouders en zusje te wreken (die al voor zijn komst naar Auschwitz waren vergast, red.) waren sterker."

Na de bevrijding van Auschwitz door de Russen, op 27 januari 1945, keerde de voormalige gaskamerknecht terug naar zijn geboortestad Thessaloniki. Van daaruit emigreerde hij in 1947 naar New York. Nadjari ging er aan de slag als kleermaker, kreeg er tien jaar later een dochter die hij vernoemde naar zijn vergaste zusje Nellie en overleed er op 54-jarige leeftijd in 1971. 

Negen jaar later werd zijn 'flessenpost' gevonden. De ontcijfering van Nadjari's geheime ooggetuigenverslag  zou nog ruim 35 jaar op zich laten wachten. 

,,Een erg bijzonder verslag", reageert onderzoeker Bart  Nauta. Hij behaalde een mastergraad in Holocaust- en Genocidestudies en deed onderzoek naar Nederlandse dwangarbeiders in Sonderkommando's in Auschwitz. 

'Uniek document'

Volledig scherm
Een foto van het ooggetuigenverslag van Zalman Gradowski zoals te zien in Pavel Polians boek 'Scrolls from the ashes'. © Screenshot Pavel Polian

Nadjari's verhaal is volgens hem om meerdere redenen bijzonder. ,,Het is een uniek document van een ooggetuige die zijn verslag ter plekke én op het moment van het plaatsvinden van de gruwelijkheden beschreef. Dat maakt het betrouwbaarder dan andere verslagen die nadien werden geschreven." 

De Grieks-Joodse gaskamerknecht was volgens Duitse historici een van slechts vijf leden van het Sonderkommando die een geschreven getuigenis begroeven. Maar alleen Nadjari overleefde 'de hel'. 

Nauta: ,,De bekendste getuigenis is die van de Pools-Joodse Zalman Gradowski. Hij beschreef het vernietigingsproces zeer gedetailleerd in een dagboek, begroef dat ook bij het crematorium, maar werd vermoord tijdens de opstand van het Joodse Sonderkommando in oktober 1944."

Nederlandse ooggetuigenverslagen

Van de dertien Nederlandse Sonderkommando-leden in Auschwitz van wie Nauta de identiteit wist te achterhalen, schreven twee  ook een ooggetuigenverslag. ,,Dat deden ze niet tijdens hun werkzaamheden maar na de oorlog, in 1945-'46. Een tweede verschil met de verslagen van Nadjari en Gradowski is dat die van de Nederlanders gaan over 1942, toen de gaskamers nog niet op zo'n grote schaal werden gebruikt als in 1944", zegt de onderzoeker, die verbonden is aan het NIOD en de Universiteit van Amsterdam.