Volledig scherm
'De Boswachter' aan de westelijke bosrand, in 1894. foto Stadsarchief Breda

Met meetketting en kompas het bos in

BREDA - De stichting Bruisend Ginneken, organisatrice van het gisteravond begonnen Zomerfestival Ginneken, presenteert vanmiddag een herdruk van de vier eeuwen oude 'Kaart van Lips/Dou'.

Met de heruitgave van deze antieke kaart van het Mastbos geeft de stichting extra cachet aan de tweede editie van de vandaag te houden Boekenmarkt Ginneken. De kaart - die een meter lang en 52 centimer breed is - brengt het Mastbos én het aanpalende Markdal aan het begin van de 17e eeuw heel precies in beeld. Mede door de opmerkelijke nauwkeurigheid, bevat die een schat aan historische informatie over de ontwikkeling van het platteland bezuiden de toenmalige vestingstad Breda. Dorpskernen, de loop van wegen en rivieren, weide-, zaai- en heidelanden, van alles staat erop.



Gezien vanaf de Bredase citadel - deels aangegeven aan de onderzijde van de kaart - beziet de toeschouwer het in kaart gebrachte landschap in zuidelijke richting, tot even voorbij Galder, dat dan ook aan de bovenkant van de kaart ligt.



Nu gold indertijd nog niet de - internationale - afspraak dat het noorden altijd 'naarboven' wijst. Bovendien had die zuid-noordoriëntatie een zeer specifieke reden. De kaart is namelijk vervaardigd in opdracht van prins Maurits van Oranje Nasssau, die na de dood van zijn halfbroer, Filips Willem, in 1618 heer van Breda was geworden. Als zodanig was Maurits tevens eigenaar van het Mastbos, dat zijn verre voorganger graaf Hendrik III van Nassau vanaf 1515 als een 59 hectare groot productiebos (scheepvaart, mijnbouw) had laten aanleggen, ter hoogte van de nog altijd bestaande Eeuwige laantjes. In later jaren waren er het Montensbos en het Haagsche Bos (op Princenhaags grondgebied, bij de huidige Burg. Kerstenslaan) aan toegevoegd.



Maurits wilde zijn inmiddels 140 hectare beslaande bos uitbreiden tot een vierkant van zo'n 1,4 bij 1,3 kilometer, dat ruwweg paste binnen de Overaseweg, Goordreef, Oude Postbaan en Mastenland- Stouwdreef. (De Eeuwige laantjes doorsnijden dit vierkant diagonaal van de noordoost- tot de zuidwesthoek).



Maar voor de uitvoering van zijn plan moest de prins wel precies weten, hoe het hele terrein en de complete eigendomssituatie in de omtrek er uitzagen. Welke gronden waren nou precies van hem en wie bezat de belendende percelen? Kortom, bij welke medegrondeigenaar moest hij aankloppen om over aankoop te onderhandelen, wie kon hij eventueel onteigenen?



Landmeter Jacob Lips en diens opvolger Pieter Dou moesten het in de periode 1620-'25 - waarin Breda ook nog negen maanden door Spínola werd belegerd - allemaal letterlijk in kaart brengen. Dat gebeurde onder meer met kompas, winkelkruis en meetkettingen. Gelet op dat gereedschap, is de grote nauwkeurigheid van de kaart trouwens verbluffend.



Hun precisie ging zover, dat zelfs bebouwingen naar vorm en aantal overeenkomen met beschrijvingen in eigentijdse documenten, constateert Ginneken-kenner Ad Jansen, die een 28 paginaatjes tellende handleiding voor de bestudering van de Mastboskaart schreef.



Maurits deed er zijn voordeel mee en hoekig als hij van karakter was, keek de prins niet op een greppeltje meer of minder. Alles wat binnen zijn uitgezette 'perken' viel, nam hij zonder dralen in beslag. De eigenaar van het landgoed De Blauw Camer raakte zo een aanzienlijk deel van zijn heide kwijt. Op de nu herdrukte Kaart van Lips-Dou - waarvoor heemkundig museum Paulus van Daesdonck (Ulvenhout) een honderd jaar oude kopie beschikbaar stelde - is de meetkundige weerslag van nog veel meer histories terug te vinden. Zo lag ter hoogte van de huidige Ulvenhoutse Laurentiuskerk, het (in 1904 gesloopte) 'kasteeltje' Grimhuijsen. Aan het begin van diezelfde 17e eeuw was het eigendom van Maurits' halfbroer Justinus van Nassau, gouverneur van de Bredase vesting. Hij was de man die Breda in 1625 moest overgeven aan de Spaanse belegeraar Spínola, die maar een paar honderd meter verderop zijn hoofdkwartier had opgeslagen. Als Justinus niet in de vesting had gezeten, had ie Spínola dus al negen maanden eerder een handje kunnen geven. En dat Breda na die overgave voor 15 jaar in Spaanse handen kwam, was een van de redenen waarom de door Maurits van zijn heidevelden afgeholpen grondeigenaar onbeschoft lang op schadevergoeding moest wachten. In de historie grijpt altijd alles in elkaar.



Presentatie: 16.00 uur vanmiddag; boekhandel van Kemenade & Hollaers, Ginnekenweg 269. Kaart incl. handleiding: € 15.

Volledig scherm
Mastbos, begin vorige eeuw. Een karretje op de zandweg.
Volledig scherm
De Galderse Heide, beginaren 1940.
Volledig scherm
De buurtschap Overa in 1908.
Volledig scherm
Het Eeuwige laantje in 1908.
Volledig scherm
Kasteel Bouvigne aan de noordoostelijke bosrand, omstreeks 1910.
BN DeStem gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement

In samenwerking met indebuurt Breda