Volledig scherm
De Koepelgevangenis in Breda

Zeven nazi’s ontsnapten uit De Koepel en kwamen ermee weg

BREDA - Zeven oorlogsmisdadigers ontsnappen in 1952 uit de Koepel in Breda. Ze vluchten naar Duitsland. Uiteindelijk keert er slechts één terug. Onze oosterburen liggen dwars. De frustratie in Nederland is groot. Dat blijkt uit geheime stukken die nu openbaar zijn gemaakt.

Nazi’s waren het. Nederlandse oorlogsmisdadigers van de ergste soort. Niet voor niets zitten Herbertus Bikker, Sander Borgers, Klaas Carel Faber, Jacob de Jonge, Willem van der Neut, Willem Polak en Antoine Touseul achter tralies in de Koepelgevangenis in Breda.

Tot Tweede Kerstdag 1952. Want terwijl in de recreatieruimte een Duitse film draait, Der Himmel auf Erde, kruipen de veroordeelde Nederlandse collaborateurs met een ladder en een brandslang over de buitenmuur. Ze krijgen hulp van buitenaf, dus de mannen zitten binnen de kortste keren in Duitsland.

Volledig scherm
© Nationaal Archief

Daar melden de nazi’s zich bij de politie. Omdat ze illegaal de grens zijn overgestoken krijgen ze ieder een boete van tien mark. Dat is de enige hobbel op weg naar een nieuw leven in de Heimat. De oosterburen beschouwen de oorlogsmisdadigers namelijk als Duitsers en die worden niet uitgeleverd.

De frustratie over deze jaren slepende affaire druipt uit de vertrouwelijke stukken die deze maand openbaar zijn gemaakt bij het Nationaal Archief in Den Haag . Wat vooral pijn doet is dat de oorlogsmisdadigers in Duitsland worden erkend als Duitsers. Dat gebeurt op basis van het zogeheten Führer-Erlass.

Quote

Een gewrongen redenering, want het gaat om mannen van zuiver Nederland­se afstamming

Ambassadeur Pim van Boetzelaer

Dat is een uit 1943 stammende maatregel van Adolf Hitler. Daarin staat dat onder anderen Nederlanders, Vlamingen en andere Germaanse types die lid worden van bijvoorbeeld de SS of de Wehrmacht, vanzelf de Duitse nationaliteit krijgen.

Volledig scherm
Een deel uit de openbaar gemaakte stukken in het Nationaal Archief, in dit geval een vertrouwelijke brief van ambassadeur Pim van Boetzelaer. © Nationaal Archief

Tot grote Nederlandse ergernis brengen Duitse rechtbanken dit decreet in stelling om te voorkomen dat de oorlogsmisdadigers worden uitgeleverd. ,,Een gewrongen redenering, want het gaat om mannen van zuiver Nederlandse afstamming’’, moppert ambassadeur Pim van Boetzelaer vanuit Parijs, waar hij steun zoekt bij de Franse bondgenoten.

De Duitse ambassade in Den Haag krijgt in oktober 1955 ook onderuit de zak van de Nederlandse regering. Het vertrouwen in de rechtspraak bij de oosterburen is ‘ernstig geschokt’. Vooral vanwege dat een beroep op het Führer-Erlass, ‘een van nationaal-socialistische geest doordrenkt decreet, van hem die van alle oorlogsmisdadigers het zwaarste was’. Hitler, dus...

Volledig scherm
Minister Leendert Donker © Archief BN DeStem

Ambassadeur Van Boetzelaer verbaast zich overigens niet over de tegenwerking: ,,De Duitse rechter is geen wetsuitleg te gezocht en geen argument te versmaden om uitlevering te verhinderen.’’

Quote

Onwaar­schijn­lijk dat Duitse rechters straffen in overeen­stem­ming met de ernst van de misdaden

Minister Joseph Luns

,,Hoogst onbevredigend en volstrekt onhoudbaar’’, klaagt Leendert Donker. De minister van Justitie moppert ook over zijn collega Joseph Luns, minister voor Buitenlandse Zaken. Die zou werk maken van een nieuw uitleveringsverdrag met de Duitsers: ,,Maar daar heb ik niets meer van gehoord.’’

Overigens zitten de Duitse rechters niet helemaal stil. Ze zijn wel degelijk geneigd om de oorlogsmisdadigers aan te pakken. Maar in Nederland gaat minister Luns er van uit dat ‘het onwaarschijnlijk is dat de Duitse rechters straffen in overeenstemming met de ernst van de misdaden’. ,,De straf zal zo mild zijn, dat ze geen of hoogstens enkele jaren gevangenisstraf wordt opgelegd. Bovendien zou de indruk kunnen ontstaan dat de Nederlandse straffen te zwaar zijn.’’

Volledig scherm
Ambassadeur Pim van Boetzelaer © Archief BN DeStem

Daar heeft Luns een punt. In Nederland moeten de ex-nazis’ levenslang zitten. Sommigen hebben zelfs de doodstraf gekregen, maar zijn van de strop gered door gratie.

Uit de vertrouwelijke stukken blijkt dat sommige Duitsers moeite hebben met het ‘gegoochel, de vertraging en de verwarring’ bij de oosterburen. Maar tegelijkertijd wordt gewaarschuwd dat de Nederlanders niet te veel moeten zaniken. Het land is nog maar amper bekomen van de bezetting, maar al te veel gedoe ‘dient het wederzijds belang niet’. Ambassadeur Van Boetzelaer krijgt van een Duitser te horen: ,,Als dit probleem ontspoort, dan is het zaak de trein weer op de rails te krijgen. Niet om elkaar op de plaats des onheils in de haren te vliegen.’’

Quote

De kans op uitleve­ring is nihil. Het is een praktisch verloren zaak.

Minister Leendert Donker

Op steun van de bondgenoten hoeft de Nederlandse regering ook niet te rekenen. In een vertrouwelijk ‘codetelegram’ dat Buitenlandse Zaken in februari 1955 naar verschillende ambassades stuurt, staat dat de uitlevering van de ‘bandieten’ simpelweg geen prioriteit heeft in Washington, Londen en Parijs. Het Nederlandse belang is blijkbaar ‘moeilijk te verenigen met pogingen om tot een betere verstandhouding met Duitsland te komen’.

Met dank aan de Koude Oorlog. In de oplaaiende strijd tegen Sovjet-Unie en Warschaupact ligt West-Duitsland in de frontlinie. Dus is het onverstandig om de oude vijand, die nu een nieuwe bondgenoot is, op de kast te jagen. Op 27 oktober 1955 gooit minister Donker dan ook de handdoek in de ring: ,,De kans op uitlevering is nihil. Het is een praktisch verloren zaak.’’

Toch keert er één oorlogsmisdadiger terug: Jacob de Jonge. Uiteindelijk blijkt de oud-kampbewaker tóch geen Duitser te zijn. Eenmaal uitgeleverd zit hij zijn straf uit in de gevangenis van Scheveningen. Níet meer in de Koepel. Daar worden de muren na de uitbraak van ’52 snel verhoogd en er komen wachttorens.

Oorlogsmisdadigers zijn er daarna nooit meer uit Breda ontsnapt.

Eindelijk openbaar
Elk jaar op 1 januari worden honderden stukken in het Nationaal Archief IN Den Haag openbaar. Ze waren geheim vanwege de staatsveiligheid of de privacy van mensen die er in worden genoemd. Dit jaar zijn onder andere stukken vrijgegeven die te maken hebben met de ontsnapping in 1952 uit de Koepel in Breda van zeven oorlogsmisdadigers en de voor Nederland behoorlijk teleurstellende nasleep van die affaire.

Wie waren die in 1952 uit de Koepel ontsnapte nazi’s?

Herbertus Bikker

Volledig scherm
Herbertus Bikker © Archief BN DeStem

Bekend geworden als de Beul van Ommen, vanwege zijn gruwelijke gedrag als bewaker van het kamp in Erika. In 1949 ter dood veroordeeld, óók vanwege de moord op een verzetsman en een onderduiker Herman Meijer. Zou in 2008 zijn overleden in het plaatsje Haspe, vlakbij Dortmund.

Sander Borgers

Volledig scherm
Sander Borgers © Archief BN DeStem

Oostfrontsoldaat, die later in de Tweede Wereldoorlog terecht komt bij het Sonderkommando van Henk Feldmeijer. Raakt betrokken bij moorden op onschuldige Nederlanders, als vergelding voor aanslagen van het verzet op NSB’ers. Na zijn ontsnapping uit de Koepel gaat Borgers aan de slag als veehandelaar om in 1985 te overlijden in de Duitse plaats Haren.

Klaas Carel Faber

Volledig scherm
Klaas Karel Faber © Archief BN DeStem

In 1947 ter dood veroordeeld. De SS’er en ex-lijfwacht van NSB-leider Anton Mussert, is betrokken bij minstens tweeëntwintig moorden. Hij overlijdt op 90-jarige leeftijd in 2012.

Jacob de Jonge

Volledig scherm
Jacob de Jonge © Archief BN DeStem

Voormalig bewaker van Kamp Erika bij Ommen. Is de enige die na zijn ontsnapping uit de Koepel in 1952 wordt uitgeleverd aan Nederland. Zit overgebleven straf uit in Scheveningen.Het is onbekend waar en wanneer de in 1922 geboren oorlogsmisdadiger is overleden.

Willem van der Neut

Volledig scherm
Willem van der Neut © Archief BN DeStem

Wrede kampbewaker die bekend is geworden als de Beul van Amersfoort. Hij komt bij dat concentratiekamp terecht na hij als SS’er te hebben gevochten aan het Oostfront. Na uit Breda te zijn ontsnapt gaat hij door het leven als Karl-Heinz Braun. Onder die naam overlijdt Van der Neut in 1983.

Willem Polak

Volledig scherm
Willem Polak © Archief BN DeStem

Lid van de Waffen SS en het Sonderkommando van Henk Feldmeijer. Dat neemt wraak voor verzetsdaden door onschuldige mensen om te brengen, de zogenaamde Silbertannemoorden. Zou na zijn dood in 1993 zijn begraven in een anoniem graf in Hannover.

Antoine Touseul

Volledig scherm
Antoine Touseul © Archief BN DeStem

In Breda geboren oorlogsmisdadiger die lid wordt van de respectievelijk de Wehrmacht, de Waffen SS en de Sicherheitsdienst. Mishandelt arrestanten en stuurt ze door naar concentratiekampen. Overlijdt in Aken, een dag voor zijn zeventigste verjaardag. In alle vrijheid.

BN DeStem gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement