Landschap op  de Brabantse Wal, landgoed Mattemburgh, op de grens van Woensdrecht en Bergen op Zoom.
Volledig scherm
Landschap op de Brabantse Wal, landgoed Mattemburgh, op de grens van Woensdrecht en Bergen op Zoom. © Pix4Profs/Tonny Presser

Stikstof is als fastfood voor de natuur

Nederland is dé stikstofbom van Europa. Wat betekent dat voor kwetsbare natuurgebieden? Wij namen een kijkje in het Ulvenhoutse Bos en op de Brabantse Wal, de twee meest stikstofgevoelige gebieden in West-Brabant.

Florence Imandt

Ik zou het iedereen willen aanraden, een middag met boswachter Erik de Jonge op pad. Het is niet alleen avontuurlijk, maar ook zeer leerzaam en je komt op de mooiste plekken! Erik werkt sinds 12 jaar voor de Stichting Brabants Landschap en heeft met enkele collega’s de hele Brabantse Wal onder zijn hoede. 

We praten met ‘m in het bezoekerscentrum Kraaijenberg, midden in het prachtige gebied rond landgoed Mattemburgh, grenzend aan de randen van de vroegere Oosterschelde.

Stikstofneerslag is overbemesting 

Er zijn drie dingen aan de hand”, analyseert hij. ,,Ten eerste een voortdurende vermesting van de bodem door stikstof, vergelijkbaar met het permanent eten van fastfood. Ten tweede de verzuring van de bodem als gevolg van stikstofneerslag en versterkt door verdroging (als gevolg van wateronttrekking)."

,,Ten derde kalkoplossing als gevolg van die verzuring. Kalkoplossing kan ertoe leiden dat vogels eieren zonder schaal leggen of dat jonkies zonder pootjes ter wereld komen.”

Boswachter heeft ook met boeren te doen

Nederland is dé stikstofbom van Europa en ook in West-Brabant is landbouw de grootste producent van stikstof, naast industrie en verkeer, stelt De Jonge. Toch vindt hij het belangrijk om ook juist daarover iets te zeggen. 

,,Het klinkt misschien gek uit de mond van een boswachter/natuurbeschermer, maar toch heb ik ook met de boeren te doen. Ik heb veel contact met ze omdat BL met tientallen boeren pachtcontracten afsluit.”

Quote

Keus voor almaar meer dieren, is lang niet altijd eigen keus van de boer

Erik de Jonge, Boswachter Brabants Landschap

,,Ze voelen zich allemaal opgejaagd door de intensivering van de landbouw om steeds meer te produceren, voor de export. Die keus voor steeds maar meer dieren is lang niet altijd hun eigen keus geweest. Banken en de overheid stimuleerden dat. Velen zitten nu klem.’

Landschap Brabantse Wal vanaf de Kraaijenberg richting Hoeve Hildernissse en natuurgebied Markiezaat.
Volledig scherm
Landschap Brabantse Wal vanaf de Kraaijenberg richting Hoeve Hildernissse en natuurgebied Markiezaat. © Pix4Profs/Tonny Presser

Brabantse Wal: unieke flora en hoogteverschillen

Het gebied van de Brabantse Wal is waardevol vanwege de afwisseling van het landschap vertelt De Jonge als we in de jeep stappen. Met hond Jack erbij, want die gaat overal mee naar toe. 

,,Er is bos, er zijn stuifduinen, opvallende hoogteverschillen. En er is zeldzame flora, bijvoorbeeld in het bos van landgoed Mattemburgh. Daar werd 130 jaar niet ingegrepen en daar komen als gevolg van de bodemsamenstelling unieke mossoorten voor.”

Vroeger pootjebaden, nu grazende koeien

Vanuit de hooggelegen Kraaijenberg kijken we richting de vroegere Oosterschelde waar je ooit kon pootjebaden. Tegenwoordig is een deel van wat nu het Markiezaatsmeer heet en niet meer toegankelijk voor mensen. 

Er leven allerlei vogelsoorten en er grazen koeien en paarden. Een prachtig gebied op grens van zilt en zand dat vooralsnog geen last heeft van verdroging en dat laat zich in de veelheid aan plantengroei en dierenleven zien, ook al is het winter.

Dikke lagen pijpentro in het bos van Wouwse Plantage verstikken de bodem. Een monocultuur waardoor ook insecten verdwijnen en als gevolg daarvan vogels.
Volledig scherm
Dikke lagen pijpentro in het bos van Wouwse Plantage verstikken de bodem. Een monocultuur waardoor ook insecten verdwijnen en als gevolg daarvan vogels. © Florence Imandt

Hoe anders dat in de voormalige boswachterij Wouwse Plantage, een gebied langs de Huijbergsebaan waar sinds de zestiende eeuw bos geplant werd voor houtwinning. Daar is nauwelijks nog een plekje te vinden waar het pijpenstro niet in twintig centimeter dikke lagen woekert. 

Geen dieren meer in bos Wouwse Plantage

,,Die monotonie van de begroeiing leidt tot een naargeestige sfeer: er zijn hier geen dieren want die hebben niks te eten. Geen insecten, nauwelijks vogels, geen reeën. Ik heb hier een vogelhut met een cameraatje, dat laat twee tot drie vogels per dag zien. Qua fauna is het hier uitgestorven.”

Erik de Jonge in het bos van Wouwse Plantage waar Brabants Landschap af en toe de grond freest om pijpenstro te verwijderen en jonge boompjes de kans te geven te groeien.
Volledig scherm
Erik de Jonge in het bos van Wouwse Plantage waar Brabants Landschap af en toe de grond freest om pijpenstro te verwijderen en jonge boompjes de kans te geven te groeien. © Florence Imandt

Af en toe freest Brabants Landschap een paar banen van dat pijpenstro om zo jonge scheuten te laten kiemen. ,,Dat is heel dure en ruwe ingreep waarbij je ook leven in de bodem vernietigt, zoals graafbijen en zandgravers.”

,,In feite is het ook een druppel op een gloeiende plaat omdat het een gebied van honderden hectaren groot is en wij nog geen procent kunnen frezen. Op plekken waar gefreesd is, zie je wat jonge dennenbomen opschieten. Over tien jaar zijn die ongeveer twee meter.”

Tussen de heideplanten bij Zurenhoek woekert mos

We hobbelen – nou ja, behoorlijk ruig voor een leek als ik - in de jeep verder richting Zurenhoek waar een uniek landschap van stuifduinen te zien is en veel heide. Leefgebied van onder meer de zeldzame zwarte specht en nachtzwaluw.

Als gevolg van te veel stikstof en verdroging woekert mos tussen de heideplanten.
Volledig scherm
Als gevolg van te veel stikstof en verdroging woekert mos tussen de heideplanten. © Florence Imandt

Tussen de heideplanten woekert mos. Om de heide in stand te houden, wordt elk jaar geplagd waarbij ook bosschages uit de grond worden getrokken, legt de boswachter uit. De kwetsbare stuifduinen worden zelfs twee tot drie keer per jaar onderhanden genomen om woekerend helmgras te verwijderen. 

Zandverstuiving Zurenhoek wordt overwoekerd door een soort helmgras als gevolg van verzuring en verdroging. Elk jaar moet het verwijderd worden om het zandverstuivingslandschap te behouden.
Volledig scherm
Zandverstuiving Zurenhoek wordt overwoekerd door een soort helmgras als gevolg van verzuring en verdroging. Elk jaar moet het verwijderd worden om het zandverstuivingslandschap te behouden. © Florence Imandt

,,Weet je, eigenlijk zijn onze ingrepen om de natuur te helpen allemaal symptoombestrijding. Daarom is het zo ontzettend belangrijk dat er nu ook naar de bronnen van de problemen wordt gekeken. Daar ben ik blij mee. Kijk naar de zure regeneffecten van 20 jaar geleden. Die zijn alleen verdwenen doordat er maatregelen kwamen, zoals de katalysator op de auto bijvoorbeeld. Hopelijk zijn we over twintig jaar ook zover met de stikstof.”

Regels om de natuur te beschermen

Het Europabrede besef dat kwetsbare natuur beschermd moet worden, mondde in 1979 uit in de Vogelrichtlijn: alle landen van de Europese Unie moeten alle in het wild levende vogelsoorten in Europa in stand houden.

In 1992 volgde de Habitat-richtlijn die voor alle zeldzame dieren- en plantensoorten geldt en Nederland verplicht gebieden aan te wijzen waar dieren en hun habitats beschermd worden. De Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn werden Nederland in 2017 omgezet in de Wet natuurbescherming (met regels voor bescherming van dieren en planten en bepalingen over jacht en houtopstanden).

Die ‘belangrijkste natuurgebieden’ van Nederland zijn onderdeel van Natura2000, een Europees netwerk van natuurgebieden. In 2004 werd een lijst gepubliceerd die nog steeds niet definitief is: het ministerie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit plaatste 162 gebieden op de lijst. 

Dat betekent dat er voor al die gebieden beheerplannen zijn of worden opgesteld, vol maatregelen om de natuur te beschermen en op te peppen. In Brabant gaat het om 21 gebieden, in West-Brabant 7: Biesbosch, Hollandsch Diep, Krammer-Volkerak, Ulvenhoutse Bos, Brabantse Wal, Markiezaatmeer en Zoommeer.

In Brabant zijn alle beheerplannen voor de natuurgebieden inmiddels opgesteld. Dat proces begon in 2008 en gebeurt door provincie met medewerking van beheerders van een natuurgebied, bijvoorbeeld Staatsbosbeheer, Brabants Landschap, Natuurmonumenten, landgoedeigenaren, waterschap en gemeente. Sommige zijn al aan actualisatie toe. Om de zes jaar wordt geëvalueerd hoe het met een gebied gaat en bepaald of nieuwe maatregelen nodig zijn om de natuur te behouden, te herstellen of uit te breiden.

In samenwerking met indebuurt Bergen op Zoom