Luchtfoto van het Tomadocomplex aan de Parallelweg, gemaakt vlak na de opening in 1955.
De hallen zijn na het faillissement blijven staan en nu in gebruik door Fri-Jado. Architect Maaskant gebruikte met opzet veel doorzichtig materiaal.
Tomadoproducten als snelkookpannen zorgden ervoor dat het huishoudelijk werk in de jaren na de oorlog lichter werd. archieffoto's BN DeStem
Op de Markt in Etten-Leur werd begin jaren tachtig gedemonstreerd tegen de sluiting van de Tomadofabriek.
Fri-Jado
Fri-Jado
Fri-Jado
Fri-Jado
Fri-Jado
Fri-Jado
Fri-Jado
Fri-Jado
Fri-Jado
Fri-Jado
Fri-Jado
Anton Joosen schreef in 2009 een boek over de geschiedenis van Tomado Etten-Leur (1955-1982).foto Peter van Trijen/het fotoburo
1/16
ETTEN-LEUR - In de periode 1950-1970 vestigden zich tal van (industriële) bedrijven in Etten-Leur. In een korte serie besteedt BN DeStem aandacht aan deze bedrijven. Vandaag deel 3: Tomado.
Zie ook:
Als personeelschef Poncin van de Tomadofabriek langskwam, wisten leerlingen van ambachtsschool Don Bosco in Etten-Leur dat er weer behoefte was aan nieuw personeel. Anton Joosen zat in 1961 op deze technische school toen hij werd gevraagd bij Tomado te komen werken. "Ik was pas 15 jaar en kon bij Tomado een interne opleiding volgen. Ik was niet de enige. Vooral jongens uit Etten-Leur en Prinsenbeek werden er door Poncin uitgeplukt om aan de slag te gaan.
Ik begon als stempelmaker. De stempelmakerij stond midden in de fabriek. Die enorme hallen met die aparte dakconstructie maakten veel indruk op me. Het was er altijd licht, de archtitect van de Tomadofabriek, Huig Maaskant, had niet voor niets met doorzichtig materiaal gewerkt. Het idee erachter was dat het personeel zich niet 'opgesloten' moest voelen.
In die tijd waren het vooral veel boeren die een baan vonden bij Tomado. Die waren gewend om buiten te werken. Dat open karakter kwam terug in het ontwerp van de hallen." Ook de indringende geur van galvano, afkomstig van onder meer de tin- en chroombaden bleef lang hangen. "Maar na zes weken was je ook aan die geur gewend geraakt."
Negen jaar lang werkte de Hoevenaar bij het bedrijf dat huishoudelijke producten maakte die na de Tweede Wereldoorlog symbool stonden voor het moderne huishouden. Voorbeelden waren rekjes, mixers, strijkplanken, snelkookpannen en koffiemolens. Antons vrouw heeft nog steeds een strijkplank van Tomado-makelij. "Die gaat al ruim veertig jaar mee, de kwaliteit was best in orde", lacht Joosen.
Een paar jaar geleden schreef hij een boek over het bedrijf dat in de jaren vijftig, zestig en zeventig een van de grootste werkgevers (in de hoogtijdagen werkten er zevenhonderd mensen) in de regio was. Een van de oprichters, Jan van der Togt, liet in 1955 een complex neerzetten dat voor die tijd ongekend was. Zowel qua grootte als architectuur. Voor de hallen werden tuinen en vijvers aangelegd naar een ontwerp van tuinarchitect Mien Ruys.
Boven de entreeluifel bevond zich een sculptuur van Ossip Zadkine, bekend van het Rotterdamse oorlogsbeeld De Verwoeste Stad.
Jan van der Togt kreeg het zelfs voor elkaar om prins Bernhard in 1955 de opening van de Tomado (Van der Togt Massa Artikelen Dordrecht) te laten verrichten. "Het was een bedrijf met uitstraling. De hiërarchie was strikt, maar dat schepte wel duidelijkheid. Medewerkers in grijze jassen, waren de afdelingschefs, als je een gele jas droeg, was je sous-chef. De 'gele jassen' durfden we wel bij voornaam te noemen, maar een 'grijze jas' sprak je toch echt aan met meneer."
Ook al werkte Joosen er 'slechts' negen jaar, hij roemt nog steeds de bedrijfssfeer.
"De onderlinge band was hecht. Er zijn heel wat Tomado-stelletjes ontstaan hoor. Want ja, er werkten genoeg vrouwen in die fabriek. Het feit dat de Hoevenaar nog steeds vrienden heeft uit zijn Tomado-periode zegt volgens hem genoeg. "Volgend jaar vieren we ons vijftigjarige vriendschapsjubileum. Toen ik aan het boek werkte en meer dan honderdvijftig gesprekken voerde met ex-werknemers, kwam die verbondenheid al snel naar boven. Eén van die mannen wilde wel met me praten, maar kon het boek niet lezen. Dat deed hem na al die jaren nog te veel pijn." Joosen was al bij Tomado vertrokken, toen de ommezwaai kwam en het minder ging lopen.
"Toen het bedrijf in 1971 werd overgenomen door het Belgische Bekaert, is het nooit meer rustig geworden. Grote reorganisaties, acties, massa-ontslagen. Totdat Tomado in 1982 failliet ging en de deuren moest sluiten.
Er kwam zo een einde aan een rijke, roemruchte periode uit de geschiedenis van Etten-Leur. Een geschiedenis die ik per se op papier wilde zetten, want heel wat mensen hebben op die plek op Vosdonk het nodige meegemaakt."
De hallen en kantoren stonden een aantal jaren leeg. Uiteindelijk werd het complex gekocht door Fri-Jado, een bedrijf dat is gespecialiseerd in het maken en installeren van apparatuur en systemen voor het bereiden, bewaren en presenteren van levensmiddelen. Slechts een klein deel van de oude fabriek werd gesloopt. De rest bleef tot de dag van vandaag overeind.
© BN DeStem 2012, op dit artikel rust copyright.
Wij plaatsen alleen reacties die ondertekend zijn met uw voornaam, achternaam en woonplaats.
Sorteer reacties
Ik heb er ook gewerkt dus nu ben ik wat ouder,maar inderdaad het was gezellig daar.
. 
