illustratie Frank Muntjewerf
Weer of geen weer, nog donker of al licht: iedere dag fietst David Wessels (26) 'vele kilometers' naar college. Sportief, maar ook een logische keuze, meent de student.
"Met de auto sta je uren in de file. En de trein brengt je van een plek
waar je niet bent naar een plaats waar je niet wilt zijn. Als meer mensen
dat zouden inzien, zou de wereld een stuk gezonder zijn."
Dát
moeten we de mensen duidelijk maken, dachten ook het ministerie van Verkeer
en Waterstaat, de gemeente Amsterdam en de Fietsersbond. Om meer mensen te
stimuleren de auto te laten staan, kon iedereen die eind september met de
fiets naar werk of studie in de hoofdstad ging, een week lang 5 euro per dag
verdienen. Een actie die er volgens pontwachter Michel Kuil toe leidde dat
'niet minder auto's, maar wel meer fietsers' gebruik maakten van de Hempont,
een van de twee veerboten waar fietsers zich die week moesten laten
registreren om het geld te kunnen innen. "De overheid vergeet nog wel
eens dat mensen echt niet voor hun lol in de file staan. Velen van hen
kúnnen niet met de fiets naar het werk. Met 5 euro krijg je ze heus niet
opeens de auto uit."
De fietscampagne is slechts één van de
acties waarmee overheden en particuliere organisaties goed gedrag proberen
te stimuleren. Door een beloning in het vooruitzicht te stellen, hopen ze
dat 'minder goed gedrag' achterwege blijft. Zo krijgen autoforensen die
minstens drie keer per week in de spits over de A2 rijden en de file willen
mijden, drie maanden lang een treintrajectkaart. In Enschede worden twee
veelplegers sinds augustus niet langer constant door de politie voor de voet
gelopen, als beloning omdat ze een jaar lang geen strafbare feiten pleegden.
In Venlo startte in 2004 het 'geld voor geen geweld'-project. Wordt daar in
een wijk jaarlijks voor minder dan 40.000 euro vernield, dan betalen de
gemeente en woningcorporaties leuke activiteiten en voorzieningen voor de
bewoners. En op Prinsjesdag stelde minister Wouter Bos van Financiën dat
alle hardwerkende ouders worden beloond. Zij gaan er komend jaar het meest
op vooruit, beloofde hij.
Het past volledig in onze cultuur, stelt
Bas Levering, pedagoog aan de Universiteit Utrecht. "In Nederland
belonen we liever goed gedrag dan dat we fout gedrag afstraffen. We hebben
altijd een hekel gehad aan slaan. Lijfstraffen op school bestaan hier al
sinds 1900 niet meer. In Engeland is dat pas zo'n vijftien jaar verboden. En
ga maar eens op een Franse camping staan, daar gaan ze heel wat hardhandiger
met hun kinderen om dan in Nederland."
Niet alleen cultuur
speelt een rol in de keuze voor straffen of belonen. Onderzoek wijst uit dat
belonen nu eenmaal beter werkt dan berispen. "Straf voorkomt vaak niet
dat mensen weer in hun oude foute gewoonten vervallen", vertelt de
pedagoog. "Het kan soms zelfs averechts werken. Ook het verhogen van
straffen heeft geen zin. Mensen wennen eraan en dan is het effect ervan
meteen weg. In landen waar de doodstraf nog wordt toegepast, worden echt
niet minder moorden gepleegd dan in landen waar ze dat niet hebben."
Volgens Levering zorgen straffen slechts af en toe voor een blijvende
positieve gedragsverandering. "Pas als iets echt heel veel indruk
maakt, kan een straf het gewenste effect hebben. In alle andere gevallen
zien mensen het incasseren van straf als het afkopen van schuld. Een boete
voor te hard rijden, leert mensen niet om zich aan de maximumsnelheid te
houden. Ze leren dat ze in de buurt van flitspalen niet te snel moeten
rijden. Daar blijft het ook bij."
De overheid denkt dat je
mensen bij wijze van spreken een worst moet voorhouden en dat ze dan pas
echt doen wat je wilt, lacht Levering. Hij vergelijkt het met het opvoeden
van kinderen en honden. "Zo nu en dan leer je ze ongewenst gedrag af
met een straf. Wil je goed gedrag versterken, dan geef je ze een koekje. Bij
volwassenen is het niet anders. Zolang zij niet het idee hebben dat ze
worden gemanipuleerd, kun je ook hen aardig sturen. Alleen moet je bij hen
niet meer aankomen met zoetigheid. Daar krijg je ze echt de auto niet mee
uit."
Er zijn bedrijven die extra vrije dagen of een
continuïteitsbonus uitkeren aan werknemers die niet zomaar ziek
thuisblijven. In Amerika kennen ze het al jaren en in Nederland werkt naar
schatting 1 procent van alle bedrijven met deze methode om ziekteverzuim
terug te dringen. Het werkt uitstekend, meent Ingrid Doeswijk, coördinator
personeelsbeleid bij Ons Tweede Thuis, een stichting voor mensen met een
verstandelijke beperking. Sinds de invoering van een kwartaalbonus in 1996
en een jaarbonus in 2006, zag de stichting het ziekteverzuim met enkele
procenten afnemen. "Het personeel is veel creatiever geworden in het
omgaan met verzuim", merkt Doeswijk. "Om de bonus niet kwijt te
raken, nemen ze een vrije dag, ruilen ze onderling diensten of nemen een
aspirientje als ze een beetje hoofdpijn hebben. Ze blijven niet extra lang
thuis om uit te zieken."
Belonen kan werken, beaamt Frits
Spangenberg, socioloog en oprichter van onderzoeksbureau Motivaction. Echt
effectief is het volgens hem vooral in landen waar veel mensen heel weinig
hebben. Spangenberg herinnert zich een bezoek aan een Braziliaanse
sloppenwijk waar al het afval overal op straat lag. Toen een appel of tomaat
als beloning werd uitgeloofd voor iedereen die een volle vuilniszak afval
kwam inleveren, waren de straten in een mum van tijd schoon.
Belonen is zeker niet voor alle problemen een goede oplossing, benadrukt
Spangenberg. "De Nederlandse samenleving verhuftert en dat los je niet
op met cadeautjes", zegt hij. "Vroeger kon je een vervelend kind
nog eens een draai om de oren geven zonder dat je voor kindermishandeling
werd aangeklaagd. Nu mogen we alleen maar zwijgen en de rotjochies hun gang
laten gaan. Daar moet de overheid dus gewoon hard tegen optreden, maar dat
doet ze niet. Ze is te naïef en laf geworden."
Spangenberg ziet dat vrouwen door 'ettertjes' worden uitgescholden, dat
diezelfde jongens hun middelvinger opsteken tegen de politie en dat die dat
tot voor kort zomaar door de vingers zag. Hij wijst op de buschauffeurs in
Gouda die werden bedreigd door Marokkaanse jongeren. Die jongeren worden dan
wel niet beloond als ze zich weten te gedragen, "maar ook niet hard
genoeg gestraft", meent hij.
"Er is een grote groep
mensen die zich sowieso wel gedraagt. Die geen beloning of straf nodig heeft
om normaal te doen. Die moraal heeft niet iedereen. Sommigen moeten actief
worden bijgestuurd. Je kunt wel een bord ophangen met daarop 'Verboden
vrouwen uit te schelden', maar dat helpt niet. Je moet per groep bekijken
hoe je goed gedrag kunt stimuleren. En of straffen of belonen beter werkt."
Marokkanen komen uit een 'machocultuur', zegt Spangenberg. "Gezag is bij
hen heel belangrijk. Zij moeten constant weten wie de baas is. Alleen zo kan
hun gedrag worden beïnvloed." Volgens hem past belonen daar niet
bij. "Daarmee kweek je geen braveriken, maar juist verwende jongetjes
die blijven klieren. Vervelende Marokkanen moeten net als alle andere
overtreders worden gestraft. Zo simpel is het."
Toch ziet de
socioloog dat in Nederland langzaam een omslag plaatsvindt. Volgens
Spangenberg is de invoering van het rekeningrijden in 2011 een van de eerste
tekenen dat het ook tot de overheid doordringt dat goed gedrag niet alleen
door belonen is af te dwingen. ,,Het duurt niet lang meer voordat we ons zo
aan elkaar ergeren, dat we op straat weer wat durven te zeggen van asociaal
gedrag."
Spangenberg voorziet een tijdperk waarin 'we
vervelende jongetjes wel weer een mep durven te geven'. Een tijd waarin
lijfstraffen weer zijn toegestaan en men andermans kinderen weer mag
terechtwijzen. Spangenberg: ,,De escalerende samenleving gaat vanzelf die
kant op."
Wel zal belonen altijd blijven bestaan, voorspelt
hij. ,,We moeten alleen uitkijken dat we niet verder doorslaan. Belonen is
een methode die je vooral gebruikt om minkukels, verslaafden, honden en
kinderen iets te leren. Doel daarbij is dat je uiteindelijk geen beloning
meer nodig hebt om hen goed gedrag te laten vertonen."
Het is
wel heel treurig dat iedereen tegenwoordig voor normaal gedrag moet worden
beloond, constateert Spangenberg met verontwaardiging. ,,Bovendien bestaat
daarbij het gevaar dat mensen straks alleen nog iets sociaal wenselijks doen
als ze er iets voor krijgen. Dat werknemers hun werkgever vragen: 'Hoeveel
bied je als ik ga fietsen?' Of dat we iedereen belonen die geen diefstal
pleegt. Als we niet uitkijken, worden we hebberds die slapend rijk worden.
Bijna dan, want je moet er blijkbaar wel voor fietsen."
Terwijl een groepje fietsers vlak voor het vertrek van de Hempont als
aasgieren op het fietscheckpoint afstormt, loopt David Wessels grijnzend de
veerboot op. Hij is inmiddels 20 euro rijker en niet omdat hij de auto
daarvoor speciaal liet staan. "Ach", zegt de student, "ik heb
een nieuwe fietsketting nodig, dit is mooi meegenomen."
Sorteer reacties
