TILBURG - Bestraling van kankerpatiënten: binnenkort kan het Instituut Verbeeten in Tilburg in een 3D-simulatie laten zien waar in het lichaam dat effect heeft. Hoe dringen de stralen het lijf binnen en welke organen worden geraakt? VERTual heet het systeem, dat woensdag 8 februari wordt gepresenteerd. Ofwel: hoe kijk je dwars door een menselijk lichaam.
Op de tafel ligt het halve lichaam van een kankerpatiënt. Zogenaamd dan. Met een 3D-bril op lijkt het net echt. "Je moet er wel tegen kunnen", zegt radiotherapeutisch laborant Sandra Hol in de bunker van het Instituut Verbeeten in Tilburg.
We staan voor een enorme wand, waarop een virtuele versneller is geprojecteerd: het radiotherapeutische apparaat waarmee patiënten worden bestraald. In de computer zijn gegevens geladen van bestaande ziektegevallen. Iemand met borstkanker, een tumor in de longen, baarmoederkanker en een man met drie piepkleine gezwellen in zijn hoofd. Hol wil laten zien hoe de stralen door het lichaam gaan.
"Het is een feestje waard", vertelt even daarvoor Gerard Tijmes, voorzitter van de raad van bestuur van het radiotherapeutisch instituut, dat tegenwoordig ook in Breda en Den Bosch is gevestigd. Het feestje geldt deze 'VERTual', die komende woensdag officieel in gebruik wordt genomen.
VERTual staat voor Virtual Environment Radiotherapy Training. Het systeem kan exact nabootsen hoe een bestralingsapparaat werkt. Verbeeten is het tweede centrum in Nederland dat zo'n simulator in huis heeft. Het andere staat in het academische opleidingscomplex in Rotterdam.
"Dit apparaat is van grote toegevoegde waarde voor onze opleiding", meent Tijmes. "We hoeven voortaan geen apparaten meer stil te leggen als we personeel willen trainen."
VERTual bestaat uit een 3D-beamer, een projectiescherm, 3D-brillen, een afstandsbediening, een computer en een audiosysteem. We staan in een pikdonkere bunker. Sandra Hol bedient het apparaat. Op de zogenaamde behandeltafel ligt een menselijke romp. Met een druk op de knop worden alle organen in dit lichaamsdeel zichtbaar. Een druk op een andere knop maakt het beeld abstracter: de organen veranderen in rode vlakken, die mogen worden getroffen door de straling en in bijvoorbeeld blauw, dat moet worden gespaard.
Hol zorgt dat de versneller in actie komt. "Nu zie je hoe de straling door het lichaam gaat", toont ze. "De bedoeling is dat de tumor in de oksel de volle dosis krijgt en de andere organen niets." Alles wat normaal onzichtbaar is voor het menselijk oog, is nu waar te nemen.
In een grote technische ruimte elders in het gebouw zitten de radiotherapeutisch laboranten bijeen. Ze beoordelen op hun computerschermen opnamen van diverse scans, die eerder van patiënten zijn gemaakt. Hier wordt bepaald wat de beste behandeling is, hoe zwaar de inzet zal zijn en op welke plekken moet worden bestraald. En misschien wel net zo belangrijk: onder welke hoek moeten de stralen het lichaam binnendringen?
Tijmes: "Met onze nieuwste apparaten kunnen we 360 graden rond het lichaam draaien. Daardoor krijgen wel de tumoren van alle kanten de volle lading, maar wordt gezond weefstel zoveel mogelijk gespaard. En omdat de tumoren veel effectiever worden bestraald, hoeven de mensen minder lang stil te liggen op de behandeltafel."
Trial and error, ofwel gissen en missen in goed Nederlands. "Zo zijn we achter de beste behandelmethoden gekomen", zegt de laborant, die een behandelplan voor een vrouw met teruggekeerde borstkanker aan het uitstippelen is.
Op diezelfde manier begon professor Bernard Verbeeten in 1953 in Tilburg. Het witte huis heette de villa met de kelderbunker, waarin de bestralingsapparatuur stond. "Als je daar naar toe moest, wist iedereen dat het slecht met je zou aflopen", weet Hol uit de geschiedschrijving.
Tegenwoordig geneest de helft van het aantal patiënten dat in het instituut voor een behandeling komt, beweert Tijmes. "Het mooie van VERTual is dat we enkele nieuwe experimentele vormen van behandelen kunnen simuleren. Dan zien we vooraf wat het effect kan zijn. Door de software op de computer kunnen bestralingsplannen uit ons eigen planningssysteem via de beamer in 3D worden geprojecteerd. De virtuele versneller reageert vervolgens op dezelfde wijze als de echte versnellers."
Het zijn de 3D-plaatjes uit de computers waarop elk detail binnenin het lichaam te zien is. Alsof de anonieme patiënt in kleine schijfjes is gesneden en wij naar binnen zitten te kijken. "We hebben nu zelfs 4D-projecties", laat Tijmes in een van de scan-ruimten zien. Terwijl de patiënt door het apparaat wordt gevoerd, waarbij zijn lichaam in beeld wordt gebracht, filmt de laborant zijn ademhaling. "Dan kan straks precies worden gekeken wanneer de bestraling even moet stoppen, als de patiënt in- en uitademt."
In de donkere bunker tovert Sandra Hol het hoofd van een man op de behandeltafel. Hij heeft drie minuscuul kleine tumoren in de hersenen. De kunst is die te behandelen en te voorkomen dat reuk, smaak of andere zintuigen schade oplopen. We zien hoe de virtuele versneller het hoofd van alle kanten onder handen neemt. De straling gaat dwars door alles heen, maar mist juist dat wat gemist moet worden. We zitten in een sciencefictionfilm, alsof The terminator op tafel ligt.
Volgend jaar start Instituut Verbeeten met het gebruik van de nieuwe behandelmethoden. De apparaten worden momenteel geïnstalleerd. "VERTual zal helpen de nieuwe technieken die we willen invoeren, uit te testen en over te brengen op de mensen die er mee moeten gaan werken", zo verwacht Gerard Tijmes.
Of de patient om wie het allemaal draait zelf een keer mag meekijken wat zo'n behandeling in zijn lijf aanricht, is nog niet zeker. "Het zou kunnen, op een open dag", denkt voorlichtster Linda van Rijen. Hol is voorzichtiger. "De een kan er tegen om dit soort zaken te zien, andere patiënten zullen het als choquerend ervaren."
reageren?
spectrum@wegener.nl
© BN DeStem 2012, op dit artikel rust copyright.
Wij plaatsen alleen reacties die ondertekend zijn met uw voornaam, achternaam en woonplaats.
