In het omgaan met doodgeboorte, miskraam en babysterfte is de laatste vier, vijf decennia veel veranderd, zegt cultureel antropoloog Janneke Peelen.
Zie ook:
„De doden maken nu meer deel uit van ons leven. Het taboe rond het overlijden van een baby is grotendeels
weggevallen, het wordt erkend als verlies.”Het is in absolute zin niet eens zo heel lang geleden dat een kindje dat dood ter wereld kwam of kort na de bevalling stierf, letterlijk werd doodgezwegen.
Het werd vrij snel bij de ouders weggehaald, kreeg geen naam, werd niet gedoopt en daarom op katholieke kerkhoven begraven in 'ongewijde grond'.
Daar stond je dan als ouders. "Soms wist de buitenwereld er niets van. Ouders kregen daardoor totaal geen steun van de omgeving", zegt Janneke Peelen (29), docent culturele antropologie en ontwikkelingsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen.
Maar echt vergeten konden zij niet, zegt Peelen, die onlangs is gepromoveerd op onderzoek naar hoe herdenkingsrituelen rond doodgeboorte, miskraam en babysterfte zijn veranderd. Zij sprak onder andere met ouders die in de jaren zestig een kind hadden verloren. "Vaak was sprake van onverwerkt verdriet. Al heb ik ook ouders gesproken met eenzelfde ervaring, die de dood van hun kind wel een plek hadden weten te geven."
Juist in het omgaan met het verlies na doodgeboorte, miskraam en babysterfte is de laatste veertig, vijftig jaar ontzettend veel veranderd, zegt Peelen. Het vroegere, snelle 'vergeten' heeft plaats gemaakt voor herdenken, gedenken, afscheidsrituelen, monumentjes, thuis en op begraafplaatsen. Sinds 2000 zijn er in Nederland bijvoorbeeld circa 162 herdenkingsmonumenten opgericht ter nagedachtenis van kinderen die voor, tijdens of vlak na de bevalling zijn overleden. Het eerste monument voor de kinderen die geen grafje hadden, was een initiatief van een lokale pastoor in het Gelderse Reutum; zijn initiatief heeft door het hele land navolging gevonden, zegt Peelen. "We gaan niet meer zo vaak naar de kerk, maar willen toch niet helemaal zonder rituelen afscheid van de doden nemen."
Het contrast tussen vijftig, zestig jaar geleden en nu is groot, zegt ze. "Verlies van een kind is voor ouders een traumatische gebeurtenis, waar voorheen nauwelijks aandacht voor was. Na de Tweede Wereldoorlog leefde een zekere moeheid rond de dood. Er te veel bij stil staan werd afgedaan als 'niet gezond'. Ook in de jaren zestig en zeventig gold 'vergeten' als goed. Met de eerste aidsslachtoffers in de jaren tachtig kwam er een kentering."
Nu krijgen verlies en rouw veel aandacht. "Uit psychologisch onderzoek blijkt dat rouw onderdrukken niet goed is. Er is steeds meer erkenning voor de impact van het verlies van een kind, ook vanuit de ziekenhuizen en de uitvaartindustrie. Dat ouders prijs stellen op allerlei individuele handelingen en rituelen is volstrekt geaccepteerd."
De doden maken nu veel meer deel uit van ons dagelijks leven, zegt Peelen. "Ze worden herdacht met foto's en kaarsen, op reis worden foto's van het overleden kindje meegenomen, met Sinterklaas wordt een cadeautje gekocht. Nu geldt: rouw doet pijn maar het hoort erbij, je moet het ondergaan en beleven. Je ziet nu ook sterk dat de band met de overledene niet wordt losgelaten, maar dat de overledene juist wordt herinnerd, gekoesterd."
Kunnen bepaalde herdenkingsrituelen ook doorslaan, waardoor mensen misschien in hun verdriet blijven hangen? "Voor veel ouders blijft het overleden kind deel van het gezin en zijn herdenkingsrituelen belangrijk, ook jaren later. Wie bepaalt dan of mensen erin blijven hangen? Maar de vraag naar de effecten van herdenkingsrituelen is terecht: wat werkt wel, wat niet? Dat zou verder onderzocht moeten worden."
Uit een studie van Britse psychologen (onder andere Patricia Hughes) in 2002 blijkt dat ouders die hun overleden kindje hadden vastgehouden en aangekleed, nadien hoger scoorden op depressie en angst. "Maar komt dit door het ritueel? Of spelen ook karaktereigenschappen van de ouders of de omstandigheden waaronder het kind overleed, een rol?"
Rouw is een complex proces waarin iemands levensverhaal wordt ge(re-)construeerd, zegt Peelen. Een ouder kind dat sterft, is al onderdeel geweest van het leven van andere mensen. "Dit is dus een gedeeld verlies; dat geeft de nabestaanden steun. Een kind dat tijdens of kort na de zwangerschap sterft, heeft vooral geleefd in de verwachting van de ouders. Het is moeilijk om je van het kind een voorstelling te maken, het bestaansrecht is onzeker, het kind heeft nog geen sociale status. Sommige ouders laten toch een geboortekaartje drukken of richten een monumentje op. Of ze bieden na de begrafenis beschuit met muisjes aan. Leven en dood kunnen naast elkaar bestaan. Zonder woorden laat je zo zien: vergeet niet dat hier ook een kind is gebóren en dat wij de ouders zijn. Dat geeft erkenning en steun, en dat is heilzaam."
Dat het taboe rond het overlijden van een baby grotendeels is weggevallen, noemt Peelen het meest opvallende verschil tussen vroeger en nu. "Deze kinderen hebben bestaansrecht. Het verlies wordt als zodanig erkend. Maar ook jaren later kunnen ouders er nog veel verdriet over hebben. Dát is voor de buitenwereld soms nog moeilijk te begrijpen. Is dat verdriet nu nog niet voorbij? Nee, voor veel ouders niet."
reageren?
gezondheid@wegener.nl
© BN DeStem 2012, op dit artikel rust copyright.
Wij plaatsen alleen reacties die ondertekend zijn met uw voornaam, achternaam en woonplaats.
