De leste man

vrijdag 12 maart 2010 | 08:56 | Laatst bijgewerkt op: vrijdag 12 maart 2010 | 10:28

Tekstgrootte

Nu er zelfs reacties komen vanuit Frankrijk, moet ik nog wel even terugkomen op horzak enzovoorts.

Neem nou Herman Janssens. Hij mailde mij het volgende: 'Wat betreft ommes en horzak: ik ben geboren en getogen in Dongen en herken wel iets uit uw artikel. Ik ben geboren in 1946 en als wij vroeger op straat speelden, bijvoorbeeld knikkeren, dan ging het weleens zo: Gij doet ont! Ik speul nie meer mee jou. Waarop de andere dan antwoordde: Das nie, ik doe nie ont. En dan weer: Wel waor, gij speult aonzak! U snapt deze taal waarschijnlijk wel. In mijn beleving: Gij doet ont betekende voor ons: Jij houdt je niet aan de regels. En aonzak speulen betekende: Jij speelt vals. Zo zal ieder dorp misschien wel zijn eigen variaties hebben. Ik woon nu in Frankrijk maar in de wintermaanden in Oosterhout en daar lees ik uw krant.

Daar las ik voor de eerste keer een van uw artikelen, dat ging over konkelfoezen. Dat woord kwam me bekend voor en had ik lang niet meer gehoord. Konkelfoezen komt volgens mij uit België, voor ons via de Belgische ouders van mijn vader.'

Au revoir Herman, zou ik zeggen. Toon Koijen uit Gilze reageerde ook nog op horzak: 'Dat er veel variaties en per dorp soms andere versies waren is wel duidelijk. Ik woonde in mijn kindertijd op een drielandenpunt. Molenschot was het kerkdorp, postadres Gilze, de telefoon van Bavel en een bakker uit Chaam kwam het brood thuisbrengen. Mijn moeder kwam van Gilze en mijn vader van Bavel. Dus van beiden kreeg je wel wat mee. Dan nog de lagere school in Molenschot. Horzak werd bij ons aanzak genoemd. Maar ook werd het woord ont wel gebruikt in dezelfde betekenis. En die oneerlijk deed met een spel was ook wel een onterik. Maar de variatie sliep kwam mij ook niet onbekend voor.'

Ad de Klerk uit Rijsbergen kijkt er weer heel anders tegenaan: 'Even een reactie op gij speuld aarzak.

Een horzak is mijns inziens een jutezak, waarin men na het dorsen van graan de naalden die op korenkorrels zitten, verzamelde. Die naalden staken natuurlijk door het jute heen, dus als je de zak oppakte, kon dat behoorlijk gemeen in je handen prikken. Een ander woord voor oneerlijk spelen is onrein doen. Als er vroeger gedacht werd dat iemand met bijvoorbeeld knikkeren niet eerlijk speelde, zei men: Gij doet onrein. Verhapzakke wordt gebruikt in de zin van d'r valdier nog jil wa te verhapzakke, er is hier nog een hoop werk te doen. Ook nog even het volgende over eten: als men vroeger aan wilde duiden dat je niet alles in één keer op moest eten, zei men; Wie wa nimt en wa laot staon, kan twee kjirre ter taofel gaon. Over laat uit de kroeg komen: Hedde wir de leste man de zak opgegeven? Dit gezegde komt uit de scheepvaart. Vroeger moesten (onder meer in het haventje van Leur) de schepen met de hand worden gelost. De zakken met inhoud werden door de aangever bij de drager op de schouder gezet. De aangever verliet dus altijd als laatste het schip, nadat hij de laatste de zak had opgegeven."

Hebben we dankzij Ad met z'n allen weer wat bijgeleerd. Maar hij heeft ook nog een vraag: 'Aan swiskaanten betekent; aan beide zijden. Waar komt dit vandaan? We gaan het zien Ad.

rose.lokhoff@bndestem.nl

Meer Columns

za 11-02 Pijnstillers
vr 10-02 It giet oan
vr 10-02 It giet oan
do 09-02 IJskoud
wo 08-02 Elbstädtetocht
ma 06-02 Horror
za 04-02 Zelf doen
vr 10-02 399
do 02-02 IJsgekte
wo 08-02 Appeltje Eitje

Reacties

Sorteer reacties

Ha Rosé,
Toen ik afgelopen zaterdag de laatste uitleg over 'horzak' las, dacht ik er aan dat mijn broer destijds (plm 1965) met een voor mij geheel nieuw woord thuiskwam: Haarzak. Opgepikt in een kroeg denk ik, want hij was oud genoeg om te gaan stappen al heette dat toen anders. Hij sprak het ook uit met de "H", wat voor een Bergse krab natuurlijk een uitzonderlijke prestatie mag heten. Tevens een signaal dat het (voor hem) geen ingeburgerd woord was.
De betekenis was overigens wel duidelijk: je zei het van iemand die een onverwachte, gemene streek uithaalde. En vooral met de toevoeging 'vuile' er voor was duidelijk dat het in elk geval geen positieve waardering inhield.
Het ging niet om het haarnetje dat de dames toen over het permanent (en soms krulspelden) droegen, hoewel dat ook voor onverwachte streken kon zorgen. En het haarnetje voor langharige militairen was nog niet uitgevonden.
Van de week dook ik maar eens in een etymologisch woordenboek, en toen dat niks opleverde de 'Vandalen' er weer maar eens op nageslagen. Dat leverde de verklaring 'aaszak' op. Ja, dat zal wel stinken, maar iets gemeens? Het spreekt me niet echt aan.
Maar toen bracht een pagina terug me toch tot een (of dé?) oplossing: er stond namelijk ook een 'haar' in. Dat is de scherpe kant van een zeis. Het scherpen van een zeis heet 'haren', en dat gebeurt met een haarhamer en een haarspit. Het dunne gedeelte wordt tussen hamer en spit geklopt waardoor het materiaal verhardt en dunner wordt. Met een strekel wordt de scherpte weer teruggebracht. Als je het goed doet is ie daarna 'haarscherp'. En dát kennen we allemaal (nog): een boer (of landarbeider) op de fiets met een zeis waar een juten zak omheen zit. Daar zit de behalve die hamer, spit en strekel ook de zeis zelf in gepakt. En daar moet je mee uitkijken. Want ondanks dat het een zak is, moet je hem niet zomaar vastpakken of opzij schoppen, want dan zou je je nog gemeen snijden. Dát zou de onvoorziene streek zijn die in de term 'haarzak' overdrachtelijk gebruikt wordt. En vanwege het op het platteland toen algemene voorkomen van zo'n zak is het dan ook helder dat er allerlei streekgebonden verbuigingen uit ontstaan zijn.
Ik denk eigenlijk dat alleen magere Hein geen haarzak gebruikt, met het bekende desastreuze gevolg. De haarzak!

Kees van Loon - 18-03-2010 | 04:37

Reageren

Naam: E-mail: Reactie:

Klik hier en lees het Privacy Statement

Zo reageert u:

Op de website van BN DeStem kunt u reageren op de artikelen. Soms worden (delen van) reacties ook gepubliceerd in de krant.

De redactie kan bijdragen zonder opgaaf van reden weigeren.

Daarbij hanteren wij onder meer de volgende voorwaarden:

De reactie moet kort en bondig (max. 400 tekens) zijn.

De reactie mag niet beledigen, discrimineren of nodeloos kwetsen.

De reactie mag geen scheldwoorden of bedreigingen bevatten.

De reactie moet betrekking hebben op het artikel waaronder de reactie wordt geplaatst.

De reactie mag geen reclame-uiting bevatten.

De reactie mag geen privé-gegevens van derden bevatten.

De reactie mag geen links naar illegale zaken bevatten (software, muziek, etc.).

De reactie mag geen inbreuk zijn op het auteursrecht van anderen.

Reacties onder overduidelijk valse naam kunnen worden geweigerd.

De reactie moet begrijpelijk en leesbaar zijn.

De redactie houdt zich aanbevolen voor tips, maar zal niet tot plaatsing overgaan van:

Reacties die (impliciete) beschuldigingen of verdachtmakingen van misdrijven bevatten, zolang er (nog) geen gerechtelijke uitspraak is.

Reacties die de identiteit van verdachten onthullen. Evenmin van slachtoffers, zolang de redactie geen bevestiging van de politie heeft (en wij mogen aannemen dat de familie is ingelicht)

Over het al dan niet plaatsen van reacties wordt niet gecorrespondeerd.

Het IP-adres van de afzender van een reactie wordt automatisch opgeslagen in het redactioneel systeem. Het kan worden afgestaan aan derden in het kader van een strafrechtelijk (voor)onderzoek, namelijk als de redactie van mening is dat een groot maatschappelijk belang in het geding is. Ook daarover wordt niet gecorrespondeerd.