Volledig scherm
Fortuyn in Breda. © Johan van Gurp

Longread: Pim Fortuyn en de dag dat hij in Breda zijn eigen sterfdatum opschreef

BREDA - Dit jaar is het 15 jaar geleden dat in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen Pim Fortuyn in Hilversum werd vermoord. Vandaag zou hij zijn 69e verjaardag hebben gevierd. Fortuyns laatste publieke optreden op die 6e mei 2002 was tijdens een verkiezingsdebat van BN DeStem in Breda. Hieronder de reconstructie van Fortuyns laatste dag zoals deze in 2012, tien jaar na dato, in BN DeStem stond.

Maandag 6 mei kan voor Pim Fortuyn niet beter beginnen. De kranten berichten over de peilingen voor de verkiezingen, negen dagen later. Ze voorspellen een overdonderende entree van de Lijst Pim Fortuyn in de landelijke politiek. De partij kan volgens onderzoeksbureau Intomart op 38 zetels rekenen. 

De Volkskrant kopt: Opiniepeiler: LPF grootste, Pim premier.

Volledig scherm
Pim Fortuyn. © Johan van Gurp

In opperbeste stemming verlaat Fortuyn om kwart over elf Palazzo di Pietro, zijn woning aan het G.W. Burgerplein in Rotterdam. Zoals altijd is hij piekfijn gesoigneerd; grijs maatkostuum, roze overhemd. Tilburger Hans Smolders fungeert sinds een maand als chauffeur van Fortuyn.

"We wilden de auto instappen", vertelt Smolders, "als verderop een paar allochtone jongens iets misselijks naar hem roepen. Pim zei: 'Hans, als je meegaat, loop ik even naar ze toe'. Dat deden we en binnen twee minuten had hij die gasten om. 'Je bent eigenlijk best een toffe vent', zeiden ze tegen Pim. En ze wensten hem succes in de campagne."

Smolders, hij staat zestiende op de LPF-lijst, rijdt Fortuyn in zijn donkerblauwe Daimler naar De Kuip. Daar heeft Fortuyn een ontmoeting met Feyenoordvoorzitter Jorien van den Herik. Thema van het gesprek is veiligheid. Het stadion is extra beveiligd. Niet omdat Fortuyn er nu op bezoek is, maar omdat daar twee dagen later de UEFA-cupfinale plaatsvindt tussen Feyenoord en Borussia Dortmund.

Smolders: "Na afloop liep een Feyenoordsupporter op Pim af. Hij gaf hem een petje van de club. Pim zette dat op zijn hoofd en de fan maakte een foto, terwijl hij juist een Excelsiorfan was. Op ons gemak zijn we daarna naar Breda gereden. Onderweg hadden we het over de peilingen."

Ondertussen worden in Breda de voorbereidingen getroffen van het bezoek van Fortuyn aan het verkiezingsdebat voor lezers van BN DeStem. De grote zaal van Hotel Brabant aan de Heerbaan is voor het optreden van Fortuyn gereserveerd. Tweehonderd plaatsen zijn beschikbaar, de gratis kaarten waren in een mum van tijd uitverkocht. De krant heeft drie beveiligingsmensen ingehuurd. Ze zijn een uur voordat Fortuyn zal arriveren in het hotel aanwezig om de situatie ter plekke te beoordelen. Al snel concluderen ze dat de auto van Fortuyn niet dicht genoeg bij de hoofdingang kan komen. Bovendien zou hij door de foyer moeten lopen, waar veel mensen kunnen zijn die niks met de bijeenkomst te maken hebben. 'Niet veilig', vinden ze.

En dus wordt afgesproken dat Fortuyn de zij-ingang zal nemen. Hans Smolders wordt gebeld om daar rekening mee te houden.

Smolders: "Natuurlijk wisten we dat Pim gevaar liep. Hij was al een paar keer bedreigd. En hij wilde wel beveiliging, maar daar had de partij geen geld voor. En van premier Kok en minister De Vries (destijds van Binnenlandse Zaken, red.) viel er in die dagen niets te verwachten. Pim heeft nog in het tv-programma van Robert Jensen gezegd dat 'als er een aanslag op me wordt gepleegd, dan kunt u (Wim Kok, red.) niet zeggen dat u daar niet verantwoordelijk voor was, want u heeft er wel een klimaat voor geschapen'. Hij dacht dat Kok hierdoor niet meer onder zijn verantwoordelijkheid uit kon komen en Pim wel moest beveiligen. Toch gebeurde dat niet. Schandalig, er was al maanden een haatcampagne tegen Pim aan de gang. Er werd karaktermoord op hem gepleegd. Hij zou een racist zijn. Als je eens wist hoe hij onder die aantijgingen leed. Ik heb hem meerdere malen met tranen in zijn ogen in de auto gehad. Daar word ik nu nóg emotioneel van."

In Hotel Brabant wordt een andere lijsttrekker, Thom de Graaf (D66), vanaf twaalf uur aan de tand gevoeld. Voor hem zijn 'slechts' vijftig mensen gekomen, een kleiner zaaltje voldoet derhalve. Als De Graaf nog midden in zijn verhaal zit, stappen sommige mensen al uit de zaal. Ze kunnen niet wachten, hebben ook kaartjes voor Fortuyn, willen een goede plaats. Ondanks de veiligheidsmaatregelen is de sfeer in het hotel gemoedelijk. Volgens debatleider en voormalig BN DeStem-journalist Henk Schol lag er een 'waterdichte administratie'.

Volledig scherm
Fortuyn in Breda. © Johan van Gurp

"We moesten schriftelijk opgeven wie er allemaal in de zaal zouden zitten. Dat werd aan de deur gecontroleerd. Mensen moesten zich legitimeren."

De drie mannen van de beveiliging controleren tassen van bezoekers. Rugzakken en jacks moeten in de garderobe blijven. Fortuyn en Smolders arriveren rond kwart voor een bij het hotel. Smolders herinnert zich een jochie dat verlekkerd naar de Daimler van Fortuyn kijkt: "'Als je later hard werkt, kun je ook zo'n auto krijgen', grapte Pim naar dat kleine manneke."

Schol heeft een kort voorgesprek met Fortuyn, waarna de LPF-leider op de golven van een klaterend applaus de zaal binnen schrijdt, als ware hij een pop- of filmster. Mensen joelen, staan voor hem op. Veel bezoekers hebben zijn boek De puinhopen van acht jaar Paars bij zich, dat ze door Fortuyn na afloop van het verkiezingsdebat willen laten signeren.

Schol: "Een vrouw gaf hem een grote bos bloemen. Die heeft tijdens de hele bijeenkomst op het tafeltje voor hem gelegen. Fortuyn zat er superrelaxed bij, het leek alsof hij op een troon zat."

Ondanks de hectische taferelen rond de komst van Fortuyn, beleeft Helma Koens een rustige middag. Tien jaar na dato spreekt de toenmalige directeur van Hotel Brabant van een 'perfect verlopen' bijeenkomst. "De moord op Fortuyn was in die dagen natuurlijk het gesprek van de dag in het hotel. Er kwamen allerlei tv-ploegen en ook de recherche kregen we op bezoek", zegt Koens die verwijst naar het onderzoek van de politie naar de mogelijke aanwezigheid van Fortuyns moordenaar Volkert van der G. in Breda.

Want in de dagen na de moord op Fortuyn verklaren twee getuigen dat ze Van der G. op de parkeerplaats van Hotel Brabant hebben gezien, op het moment dat Fortuyn binnen aan het woord was. "De politie heeft toen de banden van de beveiligingscamera's op de parkeerplaats meegenomen. Die hebben we nooit meer teruggekregen", zegt Koens.

Op maandag 13 mei trekt het Openbaar Ministerie de conclusie dat Volkert van der G. die bewuste 6 mei niet in Breda kan zijn geweest. Mattie Trommelen uit 's Gravenmoer zit ook in de zaal. Hij is leraar geschiedenis op de Oosterhoutse mavo Ten Strijen, tegenwoordig Effent genaamd. Pure nieuwsgierigheid naar de flamboyante man die het premierschap ambieert, brengt hem naar Hotel Brabant. Trommelen is geen Fortuyn-aanhanger ('Ik zou nooit op hem hebben gestemd'), maar heeft wel bewondering voor de man.

De bijeenkomst staat bij hem op het netvlies gebrand. "Er kwam een persoon met een hoop charisma de zaal binnen. Heel indrukwekkend." Hij stelt Fortuyn een vraag. "Ik weet niet meer waar die precies over ging, iets over het onderwijs in elk geval, waar Fortuyn uitgesproken ideeën over had. Ik zei tegen hem: dat klinkt allemaal heel mooi, maar hoe ga je dat bekostigen? Het antwoord is me ontschoten."

Na afloop laat Trommelen een exemplaar van De puinhopen van acht jaar Paars signeren. "Hij schreef: 'Voor Mattie, Pim'. Ik vroeg hem of hij ook de datum wilde noteren. Dat deed hij: 6 mei 2002. Niet wetende dat hij zijn eigen sterfdatum opschreef. Even na zessen belde mijn moeder. Ze vertelde dat Fortuyn was neergeschoten en zwaargewond was. 'Dat kan niet ma, ik heb hem vanmiddag nog gesproken', zei ik tegen haar. Ben gaan sporten en pas later hoorde ik dat hij om het leven was gekomen. Heel onwezenlijk."

Volledig scherm
Fortuyn in Breda. © Johan van Gurp

Debatleider Henk Schol treft in de zaal vooral Fortuyn-aanhangers aan. "Het was geen moeilijke middag. De meeste mensen waren idolaat van hem. Ze beschouwden hem als een soort Idol avant la lettre. Ik herinner me een discussie over de WAO, waar volgens Fortuyn het mes in moest. Er kwam een kritische vraag uit de zaal, maar de vragensteller werd door Fortuyn weggezet. Toen stelde ik de vraag opnieuw, maar ik merkte dat de zaal niet zat te wachten op kritische opmerkingen aan het adres van hun held. Fortuyn was uitgenodigd om zijn evangelie te verkondigen. Dat mocht niet onderbroken worden. Hun held mocht niet kritisch bevraagd worden."

"Fortuyn was in die periode als een komeet in het politieke spectrum omhoog geschoten. Hij was een mateloos interessante man, niet zozeer als politicus, maar als fenomeen. Fortuyn had een frisse kijk op de wereld die mensen zeer aansprak. Heel anders als Geert Wilders die als een populist inspeelt op de gevoelens van mensen. Fortuyn was niet bang voor impopulaire uitspraken. Files? Daar had hij geen boodschap aan. 'U wilt toch zonodig autorijden', zei hij dan. 'Dan gaat u ook maar in de file staan'. Als mensen dergelijke problemen op het bordje van de overheid legden, waren ze bij Fortuyn aan het verkeerde adres. Dan zei hij: 'Deze premier wil best de rotzooi opruimen, maar wat denkt u zelf te doen?' Hij appelleerde aan de eigen verantwoordelijkheid van de burger. Wees creatief, hield hij de mensen voor."

Etten-Leurenaar Bernd Roks (tegenwoordig wethouder voor de VVD in Hilvarenbeek) is met zijn broer bij het verkiezingsdebat in het hotel. Hij is student aan de Universiteit van Tilburg, actief lid van de VVD en zeer geïnteresseerd in wat kopstukken van andere partijen te melden hebben. Voordat hij het BN DeStem-debat met Fortuyn bezoekt, heeft hij de bijeenkomsten met Thom de Graaf (D66) en Hans Dijkstal (VVD) meegemaakt.

Maar hoe anders is het optreden van Fortuyn. Roks spreekt nu nog, tien jaar later, van een verademing. "Andere lijsttrekkers blonken uit in stoffigheid. Probeerden hun Haagse zaakjes te regelen en gooiden er tijdens de debatten een partijsausje overheen. Fortuyn was iemand die het politieke landschap op zijn kop zette. En zo vormde hij een bedreiging voor de gevestigde orde. Hij schopte tegen het establishment aan. Stak zijn kop boven het maaiveld uit. De rest was alleen bezig met het veiligstellen van hun eigen baantjes."

Roks herinnert zich dat bij het debat ook wel mensen aanwezig waren die juist anti-Fortuyn waren. "Verstokte socialisten. Tegenstanders die hem wilden fileren. Iedereen in de zaal wist dat het geen saaie middag zou worden."

Fortuyn een populist? "Nee", vindt Roks, "met die kwalificatie doe je hem te kort. Hij was juist eerlijk en openhartig. Ik kan me herinneren dat een studente hem vroeg of de studiefinanciering omhoog zou gaan als hij het voor het zeggen kreeg. Fortuyn antwoordde kort maar krachtig: 'De Staat is er niet om studenten te spekken'. Ik was geen adept van Fortuyn, zou niet op hem gestemd hebben, maar ik vond hem wel een inspirator. Iemand die niet bang was de discussie aan te gaan, hij maakte moeilijke thema's bespreekbaar."

De bijeenkomst loopt uit. Om kwart over twee is het debat voorbij. Fortuyn wordt na afloop omstuwd door bezoekers die met hem op de foto willen of een handtekening wensen.

"Zo was hij", zegt Smolders. "Hij maakte tijd voor iedereen die hem aanklampte. En dan had ik weer het probleem om op tijd te zijn voor de volgende afspraak."

Het is inmiddels tien voor drie. Op de gang praat Fortuyn nog even met verslaggevers en andere bezoekers van het debat. Dan stapt hij naar buiten, schudt ontspannen nog wat handen, zwaait joviaal en zegt: "Ik vond dit best een leuke bijeenkomst."

Met gezwinde spoed vertrekken Fortuyn en Smolders naar Hilversum, waar de LPF-voorman te gast is in de radio-uitzending van Ruud de Wild op 3FM. Smolders: "We hadden veel plezier. Onderweg, langs de A27, zijn we even bij een benzinestation bij Maartensdijk gestopt. Pim had honger, hij wilde chips en een biertje. Dat heb ik voor hem gehaald, het was een alcoholvrij biertje."

Bizar detail: ongeveer een halfuur voordat Fortuyn en Smolders op deze parkeerplaats chips eten, maakt Volkert van der G. bij het volgende benzinestation, op dezelfde route, een stop met zijn rode Toyota Starlet. Hij gaat er naar het toilet en maakt met wasbenzine zijn pistool - een Star Firestar M-43 - schoon. Het halfautomatische wapen waarmee hij Fortuyn een paar uur later om het leven brengt.

Het is even voor zes uur. Pim Fortuyn verlaat de studio op het Mediapark. Smolders is dan al bij de auto, die hij in gereedheid brengt voor de volgende afspraak: een LPF-bijeenkomst in Leeuwarden.

Fortuyn geeft nog een kort radio-interview aan Filemon Wesselink, die bij BNN stage loopt. Buiten op het parkeerterrein wacht Volkert van der G. hem op. Er klinken vijf knallen. Fortuyn zakt in elkaar.

Om vijf voor zeven verklaart de lijkschouwer Pim Fortuyn dood. Beelden van de BN DeStem-bijeenkomst met Pim Fortuyn zijn te bekijken via bndestem.nl/fortuyn

Volledig scherm
Fortuyn in Breda. © Johan van Gurp
Volledig scherm
Fortuyn in Breda. © Johan van Gurp
Volledig scherm
Fortuyn in Breda. © Johan van Gurp
Volledig scherm
Fortuyn in Breda. © Johan van Gurp