Werkoverleg van de auteurs Cees Vanwesenbeeck (links) en Jean-Pierre van Rijen over het boek in Bergen op Zoom. Foto Chris van Klinken
Volledig scherm
Werkoverleg van de auteurs Cees Vanwesenbeeck (links) en Jean-Pierre van Rijen over het boek in Bergen op Zoom. Foto Chris van Klinken

Boek over 6 eeuwen zilver in Bergen op Zoom en omgeving: '400 zilversmeden in 120 objecten'

bergen op zoomBERGEN OP ZOOM - Cees Vanwesenbeeck en Jean-Pierre van Rijen schrijven kunsthistorisch boek over zes eeuwen zilver in Bergen op Zoom en omgeving: het verhaal van 400 zilversmeden en 120 van hun objecten.

Het oudste wapen van Bergen op Zoom is te zien in het land waar de kunst zowat op straat ligt: Italië. Dat bleek tijdens historisch onderzoek van oud-gemeentearchivaris Cees Vanwesenbeeck en universitair docent Jean-Pierre van Rijen voor het boek ‘Zilver in en rond Bergen op Zoom’. Vanwesenbeeck toog er speciaal voor naar Firenze omdat juist die zilveren plaquette van voetboogschuttersgilde St. Joris niet mag ontbreken in het boek.

“Op die vergulde zilveren plaquette worden voor het eerst de twee wildemannen afgebeeld als drager van het wapen van Bergen op Zoom. Vermoedelijk is het stuk gemaakt tussen 1534 en 1551 door Michiel Stranghe voor een gebeurtenis waarop het gilde wilde ‘scoren’. Hetzij een toernooi in Mechelen waarop het zich presenteerde als beschermer van de stad hetzij de inauguratie van markies Jan IV Van Glymes van Bergen.”

Fotograaf
De plaquette werd, net als alle andere voorwerpen in het boek, gefotografeerd door een gespecialiseerde fotograaf die ook werkte voor het beroemde veilinghuis Sotheby’s. Het verhaal achter de objecten wordt zo nauwgezet mogelijk opgetekend, op basis van informatie uit diverse bronnen: kunsthistorische stijlkenmerken, rekeningen, notariële akten, zilvercatalogi en natuurlijk de meestertekens oftewel het merk dat een zilversmid op zijn werkstuk achterliet.

“Soms waren dat de initialen van de maker”, zegt Van Rijen die gespecialiseerd is in kunstnijverheid. “Maar veel smeden konden niet lezen en schrijven en gebruikten een symbool, bijvoorbeeld een boom. Maar of dat een eik, linde of iets anders is, weet je niet altijd en dat betekent voortdurend speuren naar andere informatie die ermee matcht, bijvoorbeeld jaarletters.”

Veel zilver in huis
Tot ver in de negentiende eeuw was zilver geld-gerelateerd, zegt Jean-Pierre van Rijen. “Een kilo zilveren bestek stond vrijwel gelijk aan 1 kilo zilveren munten. Vermogende mensen hadden over het algemeen veel zilver in huis. Ze konden ermee pronken – denk bijvoorbeeld aan het ‘boek vol zilverwerk’ van Kortjakje, een kerkboek met zilveren beslag en sluiting - maar het was ook een buffertje. Als mensen snel geld nodig hadden, konden ze het inleveren of omsmelten voor cash. Om die reden is er altijd veel toezicht geweest via de plaatselijke en landelijke ordonnanties. Er stonden hoge straffen op vervalsing, bijvoorbeeld als er te veel koper in een zilveren voorwerp zat.”

De uitgave ‘Zilver in en rond Bergen op Zoom’ sluit aan op een soortgelijk boek dat Van Rijen in het jaar 2000 schreef over de zilvergeschiedenis van Breda en omgeving. Zo ontstaat nu een compleet beeld van de zilveractiviteiten in heel West-Brabant, want ook zilvermeesters uit Steenbergen, Zevenbergen, Oud Gastel en Oudenbosch komen aan bod.

Regio
De zilversmederijbranche was behoorlijk belangrijk voor de regio, zegt Vanwesenbeeck. “Op een totale bevolking toen van 7 à 8.000 mensen waren er tientallen smeden. Antwerpse kooplieden openden in de vijftiende eeuw speciaal voor smeden en juweliers een verkooppand op de Grote Markt in Bergen op Zoom. Er waren in Bergen twee belangrijke jaarmarkten die veel publiek trokken van heinde en ver, de koude markt in november en de paasmarkt in het voorjaar. Na 1560 zakten de jaarmarkten in en nam het belang af.”

‘Zilver in en om Bergen op Zoom’ is breder dan alleen een zilvercatalogus, zegt Van Rijen. “Het is een smeuiig en toegankelijk boek, met biografieën van zilversmeden die tot in de 20e eeuw actief waren én met leuke verhalen achter het zilver. We gaan bijvoorbeeld in op de zilveren nootmuskaatrasp. Vanaf de 18e, 19e eeuw dragen sommige mensen zo’n raspje bij zich. Om de nieuwe specerij uit de Molukken te gebruiken bij het eten of aan een glaasje jenever toe te voegen, misschien vergelijkbaar met een doosje zoetjes nu. Maar met zo’n rasp kon je ook patsen. Muskaatnoten behoorden tot de meest winstgevende handelswaar van de VOC en waren excessief duur (begin 19e eeuw hfl. 19,60 per pond). De maker van de raspen was de Bergenaar Louis Coetermans. Die is er puissant rijk mee geworden. Veel van zijn werk is in het MAS Antwerpen te zien.”

En vanaf mei dus ook in het Markiezenhof. Daar begint dan de expositie ‘Voorbij ijdelheid, zes eeuwen zilver in en rond Bergen op Zoom’, te zien tot 29 oktober.

Het boek ‘Zilver in en rond Bergen op Zoom’ op 20 mei tijdens de opening van de expositie gepresenteerd, het telt 368 pagina’s en 600 illustraties en is bij voorintekening te bestellen voor €42,50 via 06-53164901.

In samenwerking met indebuurt Bergen op Zoom