Kan van een begrafenisgenootschap, Moravië, 1836, Aardewerk, beschilderd, verguld, 39 x 26 cm foto Het Joods Museum in Praag
Tallit (gebedsmantel), Jemen, ca. 1940, Katoen, zijde, 248 x 105 cm. foto Gross Familie Collectie
1/2
Fantastische verhalen zijn er te over als het gaat om het joodse volk en zijn religie. Over de roerige geschiedenis van Jeruzalem waar joden, christenen én moslims verdeeld over de prachtige oude stad hun heilige plekken hebben, over de verwoeste Tempels met de Klaagmuur als laatste restant, over het land zelf met zijn veroveringen en bezettingen, over de oprichting van de staat Israël in 1947 en, hoe toevallig, over de vondst van de beroemde Dode Zee-rollen in dat zelfde jaar.
De jonge herder die zoekende naar zijn geit op de manuscripten stuitte in een grot nabij Jericho, schreef zonder het te weten een fabelachtig stukje wereldgeschiedenis.
Het is dat fascinerende verhaal van drieduizend jaar joodse cultuur, kunst, godsdienst en geschiedenis dat deze winter aan de hand van wel vijfhonderd van heinde en verre afkomstige bruiklenen wordt verteld in De Nieuwe Kerk in Amsterdam. Jodendom. Een wereld vol verhalen heet de tentoonstelling dan ook, die na het boeddhisme, christendom en islam de nummer vier is in de serie gewijd aan de grote religies in de wereld. En waarmee directeur Ernst Veen na dertig jaar afscheid nam van zijn Nieuwe Kerk en de Hermitage.
Verhalen dus. Verhalen van en over het jodendom en het joodse volk. Over zijn godsdienst, zijn leven, de vele gebruiken, de prachtige voorwerpen die daarbij horen, heilige plaatsen, de feesten en gedenkdagen en over het eten van in honing gedrenkte stukjes appel en wensen als 'Moge het goed en zoet nieuw jaar zijn'. Over koosjer en sabbat en over zilveren Torakronen en het ontsteken van de Chanoekalamp.
Kortom, belangrijke elementen uit het jodendom als religie en geschiedenis met een hoofdrol voor het Boek. Deze Tenach of de Hebreeuwse Bijbel omvat verhalen uit het Oude Testament zoals ze door orthodoxe mannen dagelijks worden bestudeerd. Met de Tora als centraal geschrift met de vijf boeken van Mozes. De Tora beschrijft de schepping en de oorsprong van het joodse volk en zegt hoe de samenleving en het leven dienen te worden ingericht.
Jodendom is een coproductie met het Joods Historisch Museum in Amsterdam. Gezamenlijk hebben zij enige honderden schatten uit de bakermat Israël weten los te peuteren voor deze vier maanden durende expositie.
Topstuk is een van de Dode Zee-rollen uit de eerste eeuw voor Christus die normaliter als kroonjuwelen worden gekoesterd in een apart deel van het Israel Museum in Jeruzalem en slechts sporadisch hun goed geoutilleerde schuilplaats onder de grond verlaten. Geen sinecure dus om zo'n kostbaar stuk tijdelijk te laten overkomen. Het heeft wat gekost om ze voor deze gelegenheid naar Nederland te halen, maar dan heb je ook een pronkstuk in huis.
Het verhaal van de Dode Zee-rollen is bijna te mooi om waar te zijn. Ze werden ontdekt tussen 1947 en 1956 in elf grotten in de buurt van Qumran, nabij de Dode Zee. De rollen geven een uniek beeld van het leven in de tijd van Jezus en behoren tot een van de belangrijkste archeologische vondsten ter wereld. Na tweeduizend jaar gevonden op het historische moment dat het joodse volk terugkeerde naar huis, naar de nieuwe staat Israël.
Onder de ronde koepel, in een bijna pikdonkere omgeving, worden ze schaars verlicht getoond als de schat der schatten. Van de belangrijkste rol, de zogeheten temple scroll, komt een klein stukje naar Nederland. Op perkament, geschreven in het Hebreeuws.
Denk niet dat je als buitenlands museum het voor het kiezen hebt als je wat wilt lenen. "Je geeft aan wat je graag zou willen hebben en dan is het afwachten of je iets krijgt en vervolgens welk deel", zegt gastconservator Edward van Voolen van het Joods Historisch Museum in Amsterdam. Maar als een kind zo blij is hij met de zes pagina's die naar De Nieuwe Kerk komen.
Net zo bijzonder is die ene pagina die wordt uitgeleend van de oudste bijbel ter wereld, geschreven in de tiende eeuw in Tiberias. Ook achter dit topstuk, de Codex Aleppo, schuilt, alweer, een bijzondere historie. Vanuit Jeruzalem verdween het boek een kleine duizend jaar geleden naar Egypte. Later dook het boek op in het Syrtische Aleppo waar het vervolgens vijfhonderd jaar bleef. In 1947 werd de synagoge waar het boek zich bevond, platgebrand uit woede over de VN-beslissing dat er een joodse staat zou komen. Pas elf jaar later dook de Codex weer op toen een Syrische jood deze naar Israël wist te smokkelen.
Een deel van de iin Amsterdam geëxposeerde Torarollen, -kronen en -omhulsels zijn afkomstig van William L. Gross veel te vertellen. Die particuliere verzamelaar is een van oosprong Amerikaanse diamantair die in Tel Aviv woont. Hij is in het bezit van juweeltjes zoals de torarol met zijn omhulsel van zilver en goudzilver uit 1886 die werd gebruikt door Irakese joden. En het rijk gedecoreerde 19e eeuwse huwelijkscontract uit Istanbul, een van de grootste die er bestaat. Alsmede een 22-karaats gouden amulet-ketting waarin vroeger waarschijnlijk rijst en kruiden werden bewaard.
Dergelijke voorwerpen schitteren vanaf zaterdag in de schijnwerpers van De Nieuwe Kerk. Samen met tal van andere belangrijke stukken, waaronder de de oudste complete Torarol, oorspronkelijk uit Erfurt en nu in de Staatsbibliothek in Berlijn, kostbare handschriften en twee schilderijen van Chagall uit het Tel Aviv Museum of Art, die na lange tijd in het depot weer daglicht mogen zien.
Jodendom. Een wereld vol verhalen. Van 17 december t/m 15 april in de Nieuwe Kerk, Amsterdam.
Informatie: www.nieuwekerk.nl.
