Angela Merkel verwelkomt Barack Obama. Foto Bernd Weissbrod/EPA
Laten we eens kijken naar de verwachtingen die enkele Europese leiders van tevoren uitspraken.
Verwachtingen die hooggespannen waren. Volgens minister-president Jan Peter Balkenende en de Duitse bondskanselier Angela Merkel zou de economische crisis de kans bieden om een nieuwe economische ordening te creëren. Daar wilden ze op de top in Londen afspraken over maken. 'De krachten van de markt moesten aangevuld worden met een set waarden, beginselen en regels, zodat recht wordt gedaan aan de belangen van mensen in dit tijdperk van globalisering.' De Franse president Nicolas Sarkozy sprak zich uit in bewoordingen als: 'op de top moet de herziening van het kapitalisme centraal staan. We moeten terug naar de ethiek van het kapitalisme'.
De hiervoor aangehaalde opmerkingen staan niet op zichzelf. Termen als een 'betere samenleving', 'het mes zetten in het consumentisme' en 'het nieuwe kapitalisme' vielen de afgelopen maanden veelvuldig.
En daar ging het in Londen dus allemaal niet over. Het ging over de regulering van geldmarkten en het fiscaal stimuleren van de economie. Oftewel pogingen om het kapitalisme te behouden in zijn huidige vorm. Zijn de politici teruggekeerd op hun schreden om echte veranderingen door te voeren, of valt het kapitalisme niet te hervormen?
Wat opvalt bij de ideeën over het nieuwe kapitalisme is dat er een overeenkomst is met de ideeën die de afgelopen jaren opgeld deden in de economie. De ideeën over meer markt en minder overheid, met als uitkomst steeds meer welvaart. We waanden ons in een economisch walhalla. Wat die overeenkomst is? Luchtfietserij, dagdromerij.
De maatschappij is constant in beweging als gevolg van technologische veranderingen. De ontwikkeling en toepassing van nieuwe technologieën is een proces dat niet is tegen te houden. De economie en de politiek zijn in hoge mate de gevangenen van de technologische ontwikkeling. Denkt u nu echt dat we na deze crisis zullen belanden in een soort truttig jaren vijftig tijdperk en dat we daar voor altijd zullen blijven?
Het is een illusie om te denken dat het nieuwe kapitalisme tot een ideale maatschappij zal leiden. Kapitalisme heeft namelijk geen moraal. Het is een systeem met een eigen logica, namelijk zo veel mogelijk winst maken. Het moet ook wel winst maken, wil het tenminste overleven. Dat streven naar winst kan in sommige gevallen gruwelijke gevolgen hebben.
Getuigt het eigenlijk niet van een grote hypocrisie om banken en bedrijfsleven de schuld te geven van de uitwassen van het kapitalisme? De Amerikaanse oud-minister Robert Reich heeft een punt als hij het kapitalisme beschouwt als een dubbelhartig systeem. In wezen hinken we allemaal op twee gedachten.
We zijn consumenten die uit zijn op koopjes en koerswinst. Hebzucht is ons niet vreemd. Maar we zijn ook burgers die niet blij zijn met de onbedoelde gevolgen hiervan. Als burger zijn we oprecht bezorgd over het broeikaseffect, als consument draaien we de verwarming nog wat hoger. In het huidige kapitalisme heeft de consument het gewonnen van de burger.
Deze redenering volgend, komen we bij de echte vijand: hij blijkt te schuilen in onszelf. Het consumentisme is er nu eenmaal en zal niet meer verdwijnen. Niemand wil horen dat we voor een echte verandering onze manier van leven zullen moeten aanpassen. Welke politicus met ambitie heeft de moed om dat de kiezers te vertellen?
Laten we echter voorzichtig zijn om op hebzucht alleen maar een negatief etiket te plakken. Ons sociale en economische verkeer zou compleet stilvallen als ondeugden als eigenbelang en hebzucht geen rol meer zouden spelen. Van vooruitgang zou geen sprake meer zijn.
Het is slechts een kwestie van tijd voordat het business as usual weer opgeld doet. Een kapitalisme dat misschien ontdaan is van wat scherpe kantjes, maar meer ook niet.
Het wachten op het nieuwe kapitalisme doet mij denken aan het toneelstuk Wachten op Godot van de Ierse schrijver Samuel Beckett. De twee hoofdpersonen wachten op iemand die hen zal verlossen. Godot komt echter nooit opdagen.
Jean-Lou de Gucht is redacteur van BN/DeStem.
Sorteer reacties
