Het Paleiskwartier, de Bossche spoorzone, is van de projecten in de vier grote Brabantse steden het verst gevorderd. foto Albert van den Boomen
Dit weekeinde wordt in Tilburg de Dag van de Spoorzone ‘gevierd’. Tilburg is druk bezig met de herinrichting van zijn spoorzone. Net als Breda, Den Bosch, Roosendaal, Eindhoven, Bergen op Zoom en Helmond. Dat is geen toeval.
Spoorzones zijn hot. Alleen al in Brabant is de rij van steden die hun spoorzone herontwikkelen, indrukwekkend. Brabant is daarin niet uniek. Dat zo veel steden in Nederland tegelijkertijd bezig zijn met hun spoorzone is volgens Pieter Tordoir geen toeval.
Pieter Tordoir is hoogleraar economische geografie en planologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij maakte deel uit van een expertteam spoorzoneontwikkeling van het ministerie van Vrom. "Spoorzoneprojecten zijn overal", zegt Tordoir. "Steeds zie je dat het om belangrijke stations gaat, waar vroeger veel gerangeerd moest worden."
Bijvoorbeeld zoals in Roosendaal, voorheen een zeer belangrijke spoorstad, waar het megaproject Stadsoevers moet komen met een grote woon-werkwijk, een nieuwe vmbo-school en een nieuw onderkomen voor de gemeente.
"Door de technische vooruitgang gebeurt rangeren steeds efficiënter. Daardoor komen letterlijk rails vrij. Dat is ook een commercieel verhaal: Prorail heeft veel interesse gekregen in de ontwikkelingen rond de stations. Daarnaast krijgen steden steeds minder ruimte om te bouwen buiten de stad", verklaart Tordoir.
Die samenloop van omstandigheden zorgt ervoor dat momenteel tal van gemeentebesturen en projectontwikkelaars in de ban zijn van de spoorzone en het opnieuw inrichten ervan.
In Breda was gisteravond nog een vergadering over een onderdeel van het grote spoorzoneproject dat daar Via Breda heet en ergens rond 2020 gerealiseerd zou moeten zijn met, net als in Den Bosch, een gerechtsgebouw en ook kantoren en woningen.
In Tilburg komt de tijd van knopen doorhakken ras naderbij. De gemeente is in gesprek met Fontys Hogescholen over een verhuizing van de grote Tilburgs onderwijsinstelling naar het gebied dat rond het spoor vrijkomt. Daar stond ooit de grootste NS-werkplaats van Nederland ('achter' het Tilburgse centraal station) maar die wordt gesloten.
Het levert de stad Tilburg een kans op het centrum een flinke impuls te geven. "Maar je moet wel een heleboel dingen in één keer goed doen. Dat is niet gemakkelijk", waarschuwt Tordoir.
Iemand die een spoorzoneproces van dichtbij heeft meegemaakt is Hans Dona. Hij was als wethouder in Den Bosch verantwoordelijk voor de start van de aanleg van het Paleiskwartier. In de jaren tachtig was dat gebied achter het station nog bekend als Wolfsdonken, een in verval geraakt bedrijventerrein waar de straatprostitutie welig tierde.
Later was Dona vijf jaar president- commissaris van Strijp S in Eindhoven.
Het Paleiskwartier, de Bossche spoorzone, is van de projecten in de vier grote Brabantse steden het verst gevorderd.
Dat Den Bosch zijn stationsgebied zo voortvarend aan kon pakken, heeft er volgens Dona mee te maken dat ook de NS iets moest: het Bossche station werd te klein.
Dona: "We maakten de afspraak dat zij een nieuw, groter station zouden bouwen en wij een verbinding met de stad."
De Passarelle, de wandelpassage over het spoor, loopt door het station richting binnenstad maar óók richting Paleiskwartier. De tweede meevaller kwam toen de gemeente Den Bosch, met hulp van Den Haag, justitie wist over te halen het nieuwe Bossche Paleis van Justitie aan 'de verkeerde kant van het spoor' te vestigen.
Waar in de jaren tachtig werd getippeld, lopen anno 2011 advocaten en rechters. En scholieren, want ook veel scholen zijn verhuisd naar het Paleiskwartier. Dona: "Het is belangrijk om levendigheid in het gebied te creëren. Die scholieren zorgen daarvoor. En ook een goede verbinding met de stad, zoals de Passarelle, is belangrijk."
Maar 's avonds, als de advocaten en scholieren naar huis zijn, sluiten ook de deuren van de lunchrooms die op deze doelgroep mikken. Met een beetje mikken kun je dan in het Paleiskwartier een kanon afschieten zonder iemand te raken. Plannen voor een bioscoop of een kleinkunstacademie in het gebied kwamen niet van de grond. Het is een van de grootste uitdagingen voor alle Brabantse steden, stelt Dona. "De Brabantse steden hebben niet veel functies die voor uitstraling kunnen zorgen. Een bioscoop, theater. Een bibliotheek misschien."
Concurrentie tussen de verschillende Brabantse spoorzoneprojecten is volgens de Amsterdamse hoogleraar Tordoir geen issue. "Misschien een beetje. Maar de synergie tussen de spoorzoneprojecten is veel sterker." Dat heet in spoorzonejargon de 'knoopwaarde' van een gebied. "Het geheel is meer dan de som der delen. Omdat je vanuit een spoorzone zo in een andere stad bent. Als het netwerk beter wordt, verbetert ook de knoopwaarde. Dus hoe mooier de spoorzone in Breda straks wordt, hoe beter dat is voor de nieuwe spoorzone in Tilburg."
Dona ziet op de kantoormarkt wél concurrentie. "Terwijl dat voor spoorzones een belangrijke markt is. Want áls er nog nieuwe kantoorpanden worden gebouwd in Nederland, is het op een centrale locatie, zoals in een spoorzone."
Omdat de meeste spoorzoneprojecten zich ongeveer in dezelfde fase bevinden, is het voor Tordoir lastig om een spoorzone aan te wijzen die als lichtend of afschrikwekkend voorbeeld kan dienen. "Wel is er ervaring met de herinrichting van stations zelf en hun directe omgeving."
Daaruit valt volgens Tordoir zeker één les te leren. "Met name onderwijsinstellingen verhuizen naar die plekken. Logisch: scholen zitten graag bij stations en je hebt als gemeente een trekker nodig. Maar pas ermee op! Op verschillende plekken is veel ruimte weggegeven aan één grote gebruiker die dan het hele gebied gaat domineren. Bijvoorbeeld rond de stations Den Haag HS en Amsterdam Zuidoost. Terwijl juist de mengeling belangrijk is: zo'n spoorzone is een plek van iedereen. Veel instanties zorgen voor kruisbestuiving."
Eindhoven
In Eindhoven concentreert een omvangrijk stadsvernieuwingsproject zich niet rondom het station, al ligt Strijp S wel voor een deel langs het spoor.Verder vertoont Strijp veel parallellen met de spoorzoneprojecten van andere Brabantse steden. Het gigantische oude Phillipsterrein midden in de stad wordt heringericht tot een combinatie van wonen en werken. Omvang: 27 hectare
Wonen: 1600 woningen (275.000 vierkante meter)
Werken: 114.000 vierkante meter kantoren
Deadline: 2020
Breda
De komst van de hogesnelheidstrein naar Breda heeft ook een verbouwing van het stationsgebied tot gevolg. Tegelijkertijd heeft het vertrek van de Oranjeboom-brouwerij ervoor gezorgd dat een bedrijfsterrein vlakbij het station grotendeels is bebouwd. Het totaalpakket is Via Breda gedoopt
Omvang: 160 hectare
Wonen: 625.000 vierkante meter (5000 woningen)
Werken: 315.000 vierkante meter (naar schatting 10.000 arbeidsplaatsen)
Deadline: 2020
Den Bosch
Den Bosch was een van de eerste Brabantse steden die aan de slag ging met een spoorzone, in de Brabantse hoofdstad 'Paleiskwartier' gedoopt. Een in verval geraakt bedrijventerrein wordt omgebouwd tot een nieuw centrumgebied, met onder andere het Paleis van Justitie. Het Paleiskwartier is al grotendeels af
Omvang: 30 hectare
Wonen: 2070 woningen
Werken: 200.000 vierkante meter kantoren
Deadline: in 2014 hoopt de gemeente Den Bosch de laatste hand te leggen aan het gebied
Tilburg
De aanleiding voor het werk aan de spoorzone in Tilburg is het vertrek van de NS-werkplaats tegenover het station. Maar de spoorzone omvat een veel groter gebied (langs het spoor van Interpolis tot aan woontoren Westpoint. Fontys moet de grote trekker worden, al is de verhuizing van de onderwijsgigant nog niet definitief
Omvang: 75 hectare
Wonen: minimaal 2.500
Werken: minimaal 85.000 vierkanmeter
Deadline: 2025
Bergen op Zoom
Voor het stationsgebied in Bergen op Zoom zijn volop ambities, het college van B en W wil een 'kwaliteitsslag' maken
Wat op het wensenlijstje van het gemeentebestuur staat is in ieder geval: nieuwbouw van appartementen, kantoren, een opknapbeurt voor de stationstunnel, veel meer parkeergelegenheid voor fietsen, aanpak van de Zuidoostsingel/ Oude Stationsweg, en vernieuwing van het busstation
Bij de oude busremise van Veolia zou na 2014 woningbouw moeten komen
Roosendaal
Nabij het station van spoorstad Roosendaal ligt een groot gebied om opnieuw te ontwikkelen
Het bestemmingsplan Spoorhaven beslaat het oude bedrijventerrein bij De Vliet waar een woon-werkwijk moet komen met de naam Stadsoevers
Behalve een woon- en werkwijk is er ook het bestuurscentrum van de gemeente gepland, een vmbo- school van het ROC West-Brabant en honderden woningen
De gemeente moet een aantal onvolkomenheden in het bestemmingsplan overdoen van de Raad van State, maar denkt dat dat geen probleem is
