Emeritus-hoogleraar psychologie Willem Wagenaar veegt de vloer aan met het veelgehoorde excuus dat de rechter nu eenmaal niet overal verstand van kan hebben. "Als de wetenschap materiaal in een rechtszaak aanlevert, is de rechter verplicht dat te begrijpen", vindt hij.
Zie ook:
Ook stelt de hoogleraar in ruste dat rechters nogal eens één deskundige volgen, terwijl er door meerdere deskundigen nuances zijn aangebracht in een zaak. "Ook bij Lucia de B. heeft de rechter niet geprobeerd de verschillen in opvattingen van verschillende deskundigen te interpreteren. Hij heeft als het ware het bewijsmateriaal afhankelijk gemaakt van zijn uiteindelijke oordeel."
Oud-politiecommissaris Jan Blaauw, bekend van onder meer zijn boek over de Puttense moordzaak, neemt het op voor de rechters. "Rechters moeten natuurlijk kritisch zijn. Maar elke justitiële dwaling begint bij de politie en het Openbaar Ministerie." Fouten bij de sterke arm worden volgens Blaauw veelal veroorzaakt door wat hij noemt 'kapitaalvernietiging bij de recherche'. Deskundigheid gaat verloren, doordat mensen binnen de recherche te vaak van baan veranderen, aldus de oud-commissaris.
Hij betwijfelt overigens of er meer gerechterlijke dwalingen voorkomen dan vroeger. Blaauw noemt een moordzaak die zich al in 1923 voordeed. Toen werd een 45-jarige overwegwachter in Giessen-Nieuwkerk doodgeslagen op het moment hij 's nachts de seinlampen doofde. Twee mannen werden in 1925 tot vijftien jaar cel veroordeeld. Maar vier jaar later bekende een door wroeging gekweld echtpaar tegenover journalisten dat hun getuigenis bijna letterlijk door de recherche is gedicteerd. Na vijf jaar gevangenisstraf werden de veronderstelde moordenaars alsnog vrijgesproken. "Er lopen nu wat zaken bij de Commissie evaluatie afgesloten strafzaken (zie 'Ten onrechte veroordeeld'). Maar om te zeggen dat er veel juridische dwalingen plaatsvinden, vind ik voorbarig. Want wie bepaalt wat veel is?"
Rechters zijn er inmiddels wel van doordrongen dat ze niet op alle terreinen genoeg deskundigheid in huis hebben. Na de diverse spraakmakende rechtszaken, zijn er extra cursussen ontwikkeld om bepaalde niet-juridische kennis te vergroten. De algemene kennis en vaardigheden van een strafrechter moeten namelijk beter aansluiten op de ontwikkelingen van opsporing en vervolging. Strafrechters moeten bovendien beter in staat zijn om andere deskundigheden te begrijpen en toe te passen binnen het strafproces. "Rechters moeten behalve meer kennis, ook de juiste vragen kunnen stellen. Dat is erg belangrijk", zegt Maarten Brackel, woordvoerder van de Raad voor de Rechtspraak. "Maar er loopt ook een programma voor getuige-deskundigen zelf. Zij moeten namelijk wel in staat zijn hun kennis over te breng aan een leek, in dit geval de rechters."
Strafrechter Erik Koster benadrukt dat in de meeste zaken geen externe deskundigen nodig zijn. "In de meeste zaken doen we uitspraak zonder getuige-deskundige. In de gevallen dat dat wel gebeurt, gaan we inderdaad af op het oordeel van de deskundige. Niet blindelings. We blijven kritisch. Maar als een gedragsdeskundige een persoonlijkheidsstoornis bij een verdachte constateert, nemen we dat wel over."
"En als we twijfelen over een rapport, kunnen we daar in de rechtszaal kritische vragen over stellen. Een slimme vraag is bijvoorbeeld of de opvatting van de deskundige breed gedragen wordt binnen de wetenschap, of dat het een persoonlijke opvatting is."
Bij complexe zaken wordt een contra-expertise, oftewel een tegenonderzoek, gedaan. Dan kan het voorkomen dat twee deskundigen elkaar tegenspreken. "Dan is het aan de rechter om tot een oordeel te komen. Vergeet niet, rechters hebben ook een intellectuele bagage."
Bij het opleggen van tbs is het binnen de rechtspraak al verplicht dat minimaal twee gedragsdeskundigen hun oordeel geven over de verdachte. De kennisbevordering bij rechters is binnen het strafrecht vooral nodig op forensisch gebied (dna-wetenschap, sporenonderzoek). Bovendien circuleert er een lijst met aansprekende getuige-deskundigen. Als een gerecht met een bepaald persoon goede ervaringen heeft, wordt die kennis gedeeld met de andere rechtbanken. Daarnaast speelt binnen de rechtspraak de discussie in hoeverre rechters wel of niet moeten rouleren. "Nu is het nog gebruikelijk dat rechters na een aantal jaren van vakgebied veranderen. Maar de vraag is of je een goede strafrechter met veel kennis van zaken van zijn plek moet halen", zegt Brackel. De vraag is of er door gebrekkige kennis van de rechter ook (steeds) meer onschuldigen worden veroordeeld? Psycholoog Wagenaar: "Dat kun je zo niet zeggen. Wel dat verdachten gemakkelijker worden veroordeeld zonder dat het bewijsmateriaal klopt. Ook in de lagere rechtspraak. Dat gebeurt bij de bosjes."
Sorteer reacties
